II SA/Wa 199/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Marcinkowska, Sędziowie WSA Ewa Pisula-Dąbrowska (spr.), Iwona Dąbrowska, Protokolant starszy sekretarz sądowy Sylwia Mikuła, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 czerwca 2015 r. sprawy ze skargi małoletniego A. S. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego S. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] grudnia 2014 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kpa, utrzymał w mocy własną decyzję z [...] sierpnia 2014 r., którą to decyzją odmówił S. B. prawa do renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniego dziecka A. S. W uzasadnieniu organ podniósł, że zgodnie z art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenia, przy czym wszystkie wymienione w tym przepisie przesłanki muszą być spełnione łącznie. Wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia przysługującego po osobie zmarłej i w związku z tym, w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę. Wskazał również, iż w przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku organ musi wziąć pod uwagę całokształt okoliczności w sprawie i zbadać pod kątem szczególnych okoliczności powody braku uprawnień, które spowodowały niespełnienie warunków do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych. Organ podał, że z dokumentacji wynika, że na przestrzeni 51 lat życia ojca dziecka udowodniono staż pracy wynoszący 23 lata i 8 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Natomiast w ocenianym do uprawnień 10-leciu przed dniem powstania niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – nie został udowodniony żaden z tych okresów. Nadto wskazał, że w okresie od [...] czerwca 2000 r. do [...] kwietnia 2011 r., przez okres wynoszący ponad 10 lat, ojciec dziecka nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Ze sprawy nie wynika, aby w powyższym okresie ubezpieczony nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia, bowiem wówczas nie była wobec niego orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] listopada 2014 r. orzeczono, iż całkowita niezdolność do pracy u ojca dziecka istniała na dzień [...] kwietnia 2011 r. Wyjaśnił też, że choroba alkoholowa zmarłego ojca dziecka nie może uzasadniać przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Nie są to bowiem szczególne przyczyny, niezależne od woli ubezpieczonego, które uniemożliwiły uzyskanie świadczenia na zasadach ogólnych. Uzależnienie alkoholowe nie stanowi nie dającej się usunąć przeszkody, która uniemożliwiałaby świadczenie pracy. Nie jest też zdarzeniem skutkującym niezdolnością do pracy i jako takie nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ww. ustawy (wyrok NSA z dnia 21 lutego 2003 r., sygn. akt II SA 3404/02). Pojawienie się choroby nie eliminuje bowiem automatycznie z rynku pracy, jakkolwiek może stanowić pewne utrudnienie w zachowaniu stabilności zatrudnienia. W konkluzji organ stwierdził, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala zatem przyjąć, że w sprawie zachodzą szczególne okoliczności, które uniemożliwiły nabycie przez ojca dziecka prawa do świadczenia w trybie zwykłym, z przyczyn zasługujących na potraktowanie ich jako szczególne. Z uwagi na powyższe, po ponownym przeanalizowaniu wszystkich okoliczności sprawy pod kątem przesłanek wynikających z art. 83 ustawy, organ nie mógł przyznać renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniego dziecka. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi S. B. do tutejszego Sądu. Wnosząc o zmianę zaskarżonej decyzji, ewentualnie jej uchylenie, skarżąca zarzuciła: • naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy: art. 7, art. 8, art. 9, art. 11, art. 77, art. 80, art. 107 Kpa, • naruszenie art. 2 i art. 7, art. 80, art. 30 Konstytucji RP, • naruszenie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W skardze podkreślono długi okres ubezpieczenia ojca dziecka (23 lata, 8 dni na przestrzeni 51 lat życia). Wskazano, że matka dziecka oraz jej syn są osobami niepełnosprawnymi. Podkreślono, że alkoholizm nie może niweczyć tego, co ojcu dziecka udało się wypracować w ciągu całego życia. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. W ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych z funduszu gromadzonego na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, przewidziano w art. 83 ust. 1 regulację szczególną, która pozwala na uzyskanie w drodze wyjątku świadczenia odpowiadającego świadczeniu na zasadach ogólnych. Świadczenia określone w powołanym przepisie są świadczeniami wyjątkowymi także z tego powodu, że są finansowane z budżetu państwa (art. 84 ustawy) oraz nie mają charakteru roszczeniowego, gdyż cytowana ustawa nie gwarantuje ich wypłaty, pozostawiając rozstrzygnięcie w tym przedmiocie uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wynikają bowiem przesłanki uznania administracyjnego, a mianowicie: 1. bycie osobą ubezpieczoną lub członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, 2. niespełnienie warunków do uzyskania prawa do emerytury lub renty zostało spowodowane szczególnymi okolicznościami, 3. niemożność podjęcia przez ubiegającego się o świadczenie pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, 4. brak niezbędnych środków utrzymania. Organ odmawiając przyznania prawa do renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniego A. S., powołał się na przesłankę braku szczególnych okoliczności, które spowodowały niespełnienie wymogów do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Podkreślić należy, iż zmarły ojciec małoletniego na przestrzeni 10 lat przed zgonem nie legitymował się żadnym okresem ubezpieczenia. Dokonując wykładni pojęcia "szczególnych okoliczności", o którym mowa w omawianym przepisie, należy mieć na względzie w pierwszej kolejności cel, jakiemu służy tryb przyznawania świadczeń w drodze wyjątku. Celem tym jest mianowicie to, by w indywidualnych i uzasadnionych przypadkach beneficjentami takich świadczeń były osoby, które nie mogły uzyskać świadczeń na zasadach ogólnych z uwagi na niespełnienie wymaganych ustawowych warunków. Kategoria "szczególnych okoliczności" jest klauzulą generalną, której stosowanie ma charakter indywidualny i ocenny. Posługując się tym pojęciem, ustawodawca daje pewną swobodę w kwalifikowaniu określonych stanów faktycznych pod tym kątem, co dodatkowo naświetla i podkreśla cel regulacji. Dodać przy tym trzeba, że nie chodzi tu o każdy przypadek braku uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie, lecz jedynie o taki, który mieści się w zakresie semantycznym pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli zdarzeń i stanów, które na gruncie ustawy o emeryturach i rentach z FUS ograniczają, utrudniają, czy wręcz uniemożliwiają wypracowanie wymaganego do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie stażu ubezpieczeniowego. To właśnie zaistnienie tego rodzaju zdarzeń i stanów winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy. Jak wynika z akt administracyjnych, ojciec dziecka zaprzestał wszelkiej pracy w czerwcu 2000 r. i od tej daty przez niemal 11 lat nie podejmował żadnej działalności, w wyniku której objęty byłby ubezpieczeniem społecznym. Z dokumentacji medycznej wynika, że zmarły ojciec A. S. był całkowicie niezdolny do pracy od [...] kwietnia 2014 r., to jest na 2 miesiące przed zgonem. W latach 2000-2006 nie leczył się odwykowo na chorobę alkoholową, zaś terapia od 2006 r. nie powodowała u niego znacznego pogorszenia funkcjonowania w życiu zawodowym i społecznym. Powyższe ustalenia nie zostały przez stronę skarżącą zakwestionowane. Trafnie, w ocenie Sądu, organ uznał, że nie ma powodu, by uznać, iż alkoholizm stanowi usprawiedliwienie dla nieodpowiedzialności zawodowej i ubezpieczeniowej osoby dorosłej, w pełni zdolnej do samodzielnych decyzji i do pojmowania konsekwencji swoich życiowych wyborów. Alkoholizm nie jest też schorzeniem "uprzywilejowanym" w stosunku do innych schorzeń i nie powoduje powstania niezdolności do pracy z samego faktu pojawienia się schorzenia. W tej sytuacji nie ma też podstaw, by w tym konkretnym wypadku uznać chorobę alkoholową za okoliczność szczególną. Na marginesie stwierdzić należy, iż małoletni A. S. (ur. [...] września 1997 r.) we wrześniu 2015 r. będzie osobą pełnoletnią. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), orzekł jak w sentencji.