II SA/Wa 2036/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Grochowska – Jung (spr.), Sędziowie WSA Stanisław Marek Pietras, Waldemar Śledzik, Protokolant Starszy sekretarz sądowy Maria Zawada, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 stycznia 2012 r. sprawy ze skargi R. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] czerwca 2011 r. 2. zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lipca 2011 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, po ponownym rozpoznaniu sprawy, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] czerwca 2011 r. nr [...], którą odmówił R. M. przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) jest możliwe jeżeli wnioskodawca spełnia następujące warunki: 1. jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, 2. nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, 3. nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, 4. nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił jednocześnie, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak któregokolwiek z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. W toku sprawy ustalono, że R. M. w wieku 42 lat udokumentował 12 lat, 2 miesiące i [...] dni składkowych i nieskładkowych okresów ubezpieczenia społecznego. W latach 1997 – 1999 wnioskodawca nie podlegał ubezpieczeniu z tytułu zatrudnienia, ani wykonywania innej działalności podlegającej obowiązkowi opłacania składek na ubezpieczenie społeczne. Ponadto po okresie pobierania zasiłku dla bezrobotnych, tj. po [...] października 2004 r. do dnia, w którym orzeczono w stosunku do niego całkowitą niezdolność do pracy, tj. do [...] stycznia 2010 r. nie udowodnił żadnego okresu podlegania ubezpieczeniu. W ocenie organu niespełnienie warunków do świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia, bowiem w trakcie wykazanych przerw w zatrudnieniu wnioskodawca nie był osobą, co do której orzeczono całkowitą niezdolność do pracy. Wyjaśnił też, że sama trudna sytuacja materialna, nie stanowi samoistnego kryterium przyznania świadczenia. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, R. M. nie zgodził się z zaskarżoną decyzją. Zarzucił decyzji obrazę prawa materialnego, poprzez niewłaściwą interpretację i błędne zastosowanie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz naruszenie art. 7, art. 10, art. 77 i art. 107 kpa, poprzez brak szczegółowego rozważenia w uzasadnieniu decyzji powołanych przez niego dowodów. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Skarga R. M. analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Mimo, iż przyznawanie tego świadczenia ma charakter wyjątkowy i dotyczy ograniczonego kręgu ubezpieczonych, to wydający w tym przedmiocie decyzję uznaniową Prezes ZUS jest zobligowany do przedstawienia jasnych kryteriów, którymi kierował się przy jej wydaniu. Dotyczy to szczególnie sytuacji, w których organ administracji publicznej odmawia obywatelowi określonego dobra lub uprawnienia. Na organie administracji publicznej ciąży więc powinność dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. W postępowaniu w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku stosuje się, zgodnie z treścią art. 124 cytowanej ustawy o emeryturach i rentach z FUS, przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. z 2000 r. Dz. U. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), chyba że ustawa stanowi inaczej. Prezes ZUS podejmując decyzję administracyjną w tego rodzaju sprawach jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej, określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Musi przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 kpa), której realizacja wymaga, aby dopuścić jako dowód w sprawie wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia stanu faktycznego, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 kpa). Ponadto jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 kpa i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 kpa. W niniejszej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie dochował w postępowaniu administracyjnym powyższych zasad. Odmowę przyznania świadczenia w drodze wyjątku organ uzasadnił brakiem szczególnych okoliczności, które usprawiedliwiałyby okres pozostawania wnioskodawcy bez ubezpieczenia społecznego. Ponadto stwierdził, że przerw w zatrudnieniu skarżącego nie można usprawiedliwiać bezrobociem i problemami ze znalezieniem pracy oraz stanem zdrowia, skoro w okresie tym nie był on osobą, co do której orzeczono całkowitą niezdolność do pracy. Z tym twierdzeniem organu nie sposób się jednak zgodzić. W pierwszej kolejności należy wskazać, że Prezes ZUS pominął w postępowaniu administracyjnym istotny fakt, tj. to, że skarżący od dnia urodzenia jest osobą niepełnosprawną. Prawdą jest, że orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy skarżący uzyskał dopiero w 2010 r., jednak wcześniej – jak wskazywał skarżący, posiadał on orzeczenie o ustaleniu stopnia niepełnosprawności. Do tej okoliczności organ nie odniósł się w żaden sposób. Tymczasem, w ocenie Sądu, ma ona podstawowe znaczenie dla oceny możliwości zarobkowych skarżącego. Skarżący we wniosku z dnia [...] października 2010 r. wskazał na problemy ze znalezieniem i utrzymaniem pracy z uwagi na swój stan zdrowia. Wyjaśnił między innymi, że szukał pracy w różnych instytucjach, "(...) ale pracodawcy normalnych zakładów pracy widząc moją niepełnosprawność utrzymywali, że powinienem pracować w zakładach chronionych. Ci pracodawcy, którzy zatrudniali niepełnosprawnych uważali, że mój stopień lekki jest "za lekki" ażeby mnie w takim zakładzie zatrudnić (...)". Wskazywał też na przebyte operacje i związane z tym długotrwałe zwolnienia lekarskie, co nie czyniło go atrakcyjnym pracownikiem, a w efekcie wiązało się z rozwiązaniem umowy o pracę. Wskazane okoliczności nie muszą skutkować wyeliminowaniem z życia zawodowego, ale mogą wpływać na ewentualne zmniejszenie stażu pracy na potrzeby przyznania przedmiotowego świadczenia i utrudnienia w wypracowaniu odpowiedniego okresu ubezpieczeniowego. Tymczasem w rozpatrywanej sprawie organ w ogóle tego nie zbadał. Należy podkreślić, iż Sąd nie neguje faktu, że orzeczenie lekarza orzecznika ZUS jest dokumentem, który w sposób wiążący dla oceny zaistnienia przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, wskazuje datę, od której wnioskodawca nie mógł podjąć zatrudnienia skutkującego ubezpieczeniem społecznym. Jednak, obok tego orzeczenia organ winien też, przy ocenie zaistnienia w sprawie szczególnych okoliczności, brać pod uwagę sytuację faktyczną przedstawioną przez wnioskodawcę, ponieważ ta też mogła decydować o szczególnym przypadku, usprawiedliwiającym brak zatrudnienia bez ubezpieczenia, pomimo braku orzeczenia o niezdolności do pracy. W niniejszej sprawie skarżący takie okoliczności wskazał. Stąd też organ winien je ocenić i przedstawić w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zgodzić się należy z organem, iż trudna sytuacja materialna wnioskodawcy, w tym wypadku niepełnosprawnego człowieka, nie może stanowić jedynej i wystarczającej przesłanki do przyznania tego świadczenia. Jednak w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest mowa o środkach niezbędnych do utrzymania i ocena tej niezbędności musi być dokonana z uwzględnieniem potrzeb służących do zaspokojenia minimum egzystencji. Tego wymogu również nie spełnia zaskarżona decyzja. W tym stanie rzeczy, zdaniem Sądu, organ powinien ponownie dokonać oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego, jak również, o ile uzna to za konieczne uzupełnić go i rozstrzygnąć, czy w niniejszej sprawie nie została jednak spełniona przesłanka szczególnych okoliczności uzasadniająca przyznanie wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku. Reasumując wskazać należy, że organ dopuścił się naruszenia prawa, polegającego na niedokładnym wyjaśnieniu, rozpatrzeniu i ocenie stanu faktycznego będącego podstawą decyzji, które to uchybienia miały – w ocenie Sądu – istotny wpływ na wynik sprawy. Z uwagi na powyższe, na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), należało orzec jak w sentencji. W oparciu o art. 152 powołanej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji w całości.