II SA/Wa 2081/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kube (spr.) Sędziowie WSA Jacek Fronczyk Ewa Pisula-Dąbrowska Protokolant starszy sekretarz sądowy Dorota Kwiatkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 lutego 2013 r. sprawy ze skargi H.R. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1) uchyla zaskarżoną decyzję; 2) stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] września 2012 r. znak sprawy: [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. nr 98, poz. 1071 ze zm.), po rozpatrzeniu wniosku H.R. o ponowne rozpatrzenie sprawy od decyzji z dnia [...] lipca 2012 r. znak sprawy: [...] o odmowie przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j. Dz. U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 ze zm.) - powoływanej dalej jako ustawa o emeryturach i rentach z FUS, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że zgodnie z powołanym wyżej przepisem, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Podał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powyższym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. Wskazał, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W pierwszej kolejności zatem bada się uprawnienia, jakie przysługiwałyby osobie zmarłej, a następnie wnioskodawcy - członkowi rodziny osoby zmarłej. Za szczególną okoliczność uważa się wyłącznie zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. W sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. Konieczne jest zatem zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. W toku postępowania ustalono, że E.R. - zmarły mąż na 56 lat życia miał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 19 lat i 8 dni. W dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci na pięć lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udokumentowano 2 lata, 9 miesięcy i 15 dni. Natomiast w ocenianym do uprawnień dziesięcioleciu przed powstaniem częściowej niezdolności do pracy został udowodniony okres wynoszący 1 rok, 6 miesięcy i 2 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Ponadto w okresach od dnia [...] kwietnia 1975 r. do dnia [...] stycznia 1977 r., od dnia [...] listopada 1991 r. do dnia [...] lipca 1995 r., od dnia [...] marca 1997 r. do dnia [...] października 2002 r., od dnia [...] sierpnia 2003 r. do dnia [...] kwietnia 2005 r. oraz od dnia [...] czerwca 2005 r. do dnia [...] maja 2007 r., tj. przez łączny okres wynoszący ponad 12 lat mąż wnioskodawczyni nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. W ocenie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, w przedmiotowej sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w dalszym kontynuowaniu ubezpieczenia oraz nabyciu przez zmarłego męża uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, bowiem w okresie przerw nie była wobec niego stwierdzona całkowita niezdolność do pracy. Nie istniały zatem przeciwwskazania ze względu na stan zdrowia lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiałyby kontynuowanie zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Ustalona orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] kwietnia 2012 r. częściowa niezdolność do pracy od stycznia 2005 r. nie wykluczała możliwości podjęcia zatrudnienia, a jedynie ją ograniczyła, co potwierdza fakt, że w dniu [...] sierpnia 2007 r. ubezpieczony podjął zatrudnienie do dnia [...] grudnia 2008 r. Ponadto organ uznał, że nie została spełniona przez H.R. przesłanka dotycząca niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy z tytułu stanu zdrowia lub wiek. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że skoro wnioskodawczyni nie osiągnęła wieku emerytalnego, wynoszącego dla kobiet 60 lat (obecnie ma 56 lat) oraz nie ma orzeczonej przez lekarza orzecznika ZUS całkowitej niezdolności do pracy, to przedmiotowe świadczenie nie może być jej przyznane. Ponadto organ uznał, że niewątpliwie bardzo trudna sytuacja materialna nie stanowi wystarczającej podstawy do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której H.R. zakwestionowała zaskarżoną decyzję, uznając ją za krzywdzącą. Wnosząca skargę wskazała, że mąż przed śmiercią pracował przez 20 lat, odprowadzając składki na ubezpieczenie społeczne. Wyjaśniła, że leczył się [...] aż do śmierci i nie mógł podjąć zatrudnienia. Podkreśliła, że jest osobą schorowaną, poruszającą się o kulach i wymaga opieki drugiej osoby. Podała, że po otrzymaniu decyzji odmawiającej przyznania jej świadczenia w drodze wyjątku doznała dwóch udarów i przebywała w szpitalu. Obecnie znajduje się w bardzo trudnej sytuacji materialnej i nie jest w stanie wykupić leków. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Stwierdził, że skarżąca nie załączyła do skargi żadnych dowodów potwierdzających fakt pogorszenia się jej stanu zdrowia związanych z decyzją odmawiającą przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Okoliczność, że H.R. leczy się na te same schorzenia, które były podstawą orzeczenia u niej częściowej niezdolności do pracy nie jest powodem do weryfikacji wydanego orzeczenia. Nie ma też podstaw do uznania, że zmarły mąż skarżącej był niezdolny do pracy w okresach innych niż ustalone w wydanych w jego sprawie orzeczeniach lekarskich. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do § 2 art. 1 tej ustawy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje rozstrzygnięcie zapadłe w sprawie z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami. Skarga zasługuje na uwzględnienie, albowiem Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych naruszył przepisy postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia. W szczególności poprzez brak wyczerpującego i wnikliwego rozpatrzenia sprawy. W myśl art. 124 tej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej zawarte stosuje się przepisy ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podejmujący decyzję administracyjną w sprawie świadczenia przyznawanego w drodze wyjątku jest związany rygorami procedury administracyjnej, określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. Zgodnie z art. 7 k.p.a., organ administracji publicznej zobowiązany jest przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej, a więc podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Stosownie zaś do art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. powinien w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymagań określonych w art. 107 § 3 k.p.a. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j. Dz. U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostającym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej wysokości odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, a jego przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza pozostawienia Prezesowi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych całkowitej swobody w tym zakresie. Z przepisu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do renty lub emerytury musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, 2) ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym, z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, 3) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Skarżąca we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy z dnia [...] sierpnia 2012 r. powołała się na pogarszający się stan zdrowia, informując jednocześnie, że złożyła wniosek w tym przedmiocie. Do tego faktu nawiązuje także w skardze skierowanej do Sądu podając, że po otrzymaniu decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2012 r. doznała dwóch udarów i przebywała w szpitalu. Z opisu dolegliwości dokonanych przez wnoszącą skargę można domniemywać, że nie są to schorzenia z powodu, których stwierdzono u niej częściową niezdolność do pracy. W takiej sytuacji należy uznać, że stan zdrowia skarżącej z punktu widzenia jej zdolności do pracy w dniu wydania zaskarżonej decyzji nie został wyjaśniony zgodnie z trybem określonym w ustawie o emeryturach i rentach z FUS, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, a zatem zasadne było uchylenie zaskarżonej decyzji. Rozpatrując ponownie wniosek H.R. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych będzie obowiązany ponadto, mając na względzie dyspozycje przepisu art. 7, art. 9 oraz art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., przeanalizować przyczyny niepodejmowania pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym przez męża skarżącej pod kątem szczególnych okolicznościami, o których mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Szczególnie istotnym dla świadczenia w drodze wyjątku jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek szczególnych okoliczności. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach, uznaje się zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, pomimo podejmowania działań zmierzających w tym kierunku. Zwraca się też uwagę na zewnętrzny i obiektywny charakter tych okoliczności oraz ich niezależność od woli ubezpieczonego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00, LEX nr 53784, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 marca 2001 r., sygn. akt II SA 3191/00, LEX nr 537884.). H.R. zarówno we wniosku o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku, jak i we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy podała, że zmarły mąż pięć lat przed śmiercią nie pracował z powodu zaburzeń [...]. Wskazywała, na podejmowane przez niego próby samobójcze i leczenie w szpitalu [...] w G., a także na śmierć samobójczą. W jej ocenie, właśnie z tych względów żaden pracodawca nie chciał go zatrudnić. Zdaniem Sądu, w rozpoznawanej sprawie nie można jednoznacznie stwierdzić, że to nie stan zdrowia był przyczyną niepodejmowania zatrudnienia przez E.R. po ustaniu zatrudnienia. Już bowiem z samego faktu podejmowania prób samobójczych przed śmiercią samobójczą, można domniemywać, że choroba ubezpieczonego była zaawansowana. Należy zatem rozważyć czy te okoliczności mogły w istotny sposób wpływać na możliwość podjęcia pracy. Ponadto oceniając te kwestie należy wziąć także pod uwagę, że zmarły mąż skarżącej posiadał prawie 20 letni okres składkowy i nieskładkowy, oraz że orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] kwietnia 2012 r. (zaocznie po zgonie) ustalono wobec niego częściową niezdolność do pracy od stycznia 2005 r. Z przebiegu ubezpieczenia E.R. wynika, że mimo przerw podejmował on ustawicznie zatrudnienie. Ostatnio w dniu [...] sierpnia 2007 r. i pracował do dnia [...] grudnia 2008 r. Następnie, zgodnie z zaświadczeniem wystawionym przez Dyrektora Powiatowego Urzędu Pracy w C. z dnia [...] sierpnia 2011 r. ubezpieczony był zarejestrowany w Urzędzie Pracy od dnia [...] stycznia 2009 r. do dnia śmierci, tj. [...] kwietnia 2011 r. Poważne dolegliwości zdrowotne osoby ubezpieczonej (aczkolwiek nie kwalifikowane przez lekarza orzecznika ZUS jako całkowita niezdolność do pracy) mogą usprawiedliwiać jego ograniczoną aktywność na rynku pracy i w całokształcie zaistniałych okoliczności mogą stanowić okoliczność szczególną w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Ocena stanu zdrowia z tego punktu widzenia nie musi być stwierdzona w orzeczeniu o całkowitej niezdolności do pracy wydanym przez lekarza ZUS. Całkowita niezdolność do pracy potwierdzona takim orzeczeniem jest bowiem niezależną przesłanką przyznania świadczenia w drodze wyjątku, która musi zaistnieć w dacie rozstrzygania o przyznaniu tego świadczenia. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji orzeczono na podstawie art. 152 powołanej ustawy.