II SA/Wa 2115/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA – Andrzej Kołodziej Sędzia WSA – Adam Lipiński Sędzia WSA – Stanisław Marek Pietras (spraw.) Protokolant – referent stażysta Małgorzata Ciach po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 lutego 2013 r. sprawy ze skargi A. K. – przedstawiciela ustawowego małoletniego O. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] czerwca 2012 r. o nr [...], 2. zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] czerwca 2012 r. nr [...], działając na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227), po rozpatrzeniu wniosku A. K. – przedstawiciela ustawowego małoletniego O. M. (ur. [...] stycznia 2011 r.) z dnia [...] kwietnia 2012 r., odmówił przyznania dla jej syna renty rodzinnej w drodze wyjątku po jego zmarłym w dniu [...] września 2011 r. ojcu D. M. (ur. [...] stycznia 1964 r.). W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, a powyższe warunki muszą być spełnione łącznie. W dalszej części stwierdził, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej i w związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę – członka rodziny osoby zmarłej. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie zmarły ojciec dziecka w trakcie 47 lat życia posiadał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 3 lata, 4 miesiące i [...] dni, natomiast w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – udokumentowano jedynie 3 lata 4 miesiące i [...] dni tych okresów. Z dokumentacji ponadto wynika, że zmarły ojciec dziecka 18 lat ukończył [...] stycznia 1982 r., a pierwsze zatrudnienie poparte opłacaniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe podjął dnia [...] maja 2006 r., zaś w latach 2006 – 2007 wystąpiła przerwa w opłacaniu składek, a poza tym podejmował prace bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia. Stąd też – w ocenie organu – nie zostały wykazane żadne szczególne okoliczności uniemożliwiające ojcu małoletniego O. M. przezwyciężenie przeszkód w nabyciu uprawnień do świadczeń na zasadach ogólnych, bowiem w tym okresie nie orzeczono wobec niego całkowitej niezdolności do pracy i nie istniały obiektywne przeszkody do podjęcia zatrudnienia. W sprawie była również oceniana sytuacja materialna, jednakże nie stanowi ona jedynego kryterium przyznawania spornego świadczenia. We wniosku z dnia [...] lipca 2012 r. do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżąca podała, że ojciec dziecka pracował po ukończeniu 18 lat do roku 1999 i wniosła o sprawdzenie tego faktu w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych w S. oraz wskazała ewentualne miejsca jego zatrudnienia. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2012 r. nr [...], mając za podstawę art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję z dnia [...] czerwca 2012 r. W uzasadnieniu – powołując się na argumenty w niej zawarte – podał, że po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego ustalono, iż zmarły ojciec dziecka posiada udowodnione okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące 13 lat 1 miesiąc i [...] dni, zaś w okresach od [...] listopada 1991 r. do [...] maja 1993 r. i od [...] października 1994 r. do [...] kwietnia 2006 r. nie wykonywał zatrudnienia, zaś – jak wynika z oświadczenia skarżącej – w latach 1995 – 2003 wykonywał pracę bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego i fakt ten nie może usprawiedliwiać braku uzyskania uprawnień do świadczenia. Reasumując, przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe wówczas, kiedy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który ponadto musi być usprawiedliwiony szczególnym okolicznościami, a w rozpoznawanej sprawie nie można mówić o takim fakcie. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, skarżąca A. K. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji z uwagi na dane zawarte w uzasadnieniu i o wnikliwe rozpatrzenie sprawy biorąc pod uwagę dane z dokumentacji zgromadzonej w ZUS oraz przez nią przytoczone. W uzasadnieniu natomiast podała, że nigdzie nie odnotowano jej słów, iż nie jest w stanie przedstawić sytuacji ubezpieczenia ojca dziecka w okresie od 1995 r. do 2003 r., zaś on takie zatrudnienie podejmował, lecz ona nie jest w stanie tego udokumentować. Jak jej wiadomo, ojciec dziecka nie unikał rejestracji do ubezpieczenia, lecz z powinności tej nie wywiązał się pracodawca i słuszny interes wymaga, aby organ jej w tym pomógł, bowiem ona będąc w konkubinacie z wymienionym, nie jest tego w stanie sprawdzić i powołała się na fakt opisany we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, a mianowicie na zatrudnienie w latach 2000 – 2005 w firmie D. (waściciel – A. M.) z siedzibą w R. Reasumując, zmarły ojciec dziecka starał się za wszelką cenę podejmować zatrudnienie i ewentualne przerwy w pracy nie wynikały z jego złej woli. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości m.in. poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2009 r., nr 153, poz. 1227 z późn. zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Natomiast zgodnie z treścią art. 124 powołanej ustawy, do postępowań w zakresie świadczeń w niej określonych, w tym do świadczeń przyznawanych w drodze wyjątku, mają zastosowanie przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2000 r., nr 98, poz. 1071 z późn. zm.), chyba że ustawa stanowi inaczej. Zapis ten oznacza, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, przy rozpatrywaniu spraw o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest zasadami zawartymi w tej ustawie. Zatem organ w każdym stadium postępowania musi podejmować kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy (art. 7 k.p.a.). Ponadto zobowiązany jest do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków (art. 9 zd. 1 k.p.a.), a niezależnie od powyższego powinien zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań (art. 10 § 1 k.p.a.). Na organie ciąży również obowiązek zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), zaś w uzasadnieniu decyzji powinien kierować się wskazaniami zawartymi w art. 107 § 3 k.p.a. Tymczasem w rozpatrywanej sprawie Sąd dopatrzył się uchybień wskazanych powyżej zasad. Podkreślić przede wszystkim należy, że obowiązek zebrania całego materiału dowodowego ciąży na organie administracji publicznej wydającym decyzję. Przerzucanie zatem na stronę udowodnienie okoliczności warunkujących pozytywne załatwienie jej sprawy, bez aktywności w tym zakresie ze strony organu, prowadzi do uchybienia zasady wyrażonej w art. 77 § 1 k.p.a., a w konsekwencji do niepełnego i nierzetelnego wyjaśnienia okoliczności faktycznych. Wszak stwierdzić należy, że w rozpoznawanej sprawie nie jest to ocena pozbawiona uzasadnienia, bowiem gdyby nie konsekwencja, upór i determinacja skarżącej dochodzącej dowiedzenia swoich racji, to zamiast udowodnionych dotychczas okresów składkowych i nieskładkowych u zmarłego ojca jej dziecka w wymiarze 13 lat 1 miesiąca i [...] dni, pozostałby okres jedynie – jak przyjęto w decyzji z dnia [...] czerwca 2012 r. – 3 lat 4 miesięcy i [...] dni. Ponadto powinność organu w tym zakresie, tj. we wszechstronnym i dokładnym wyjaśnieniu okoliczności faktycznych sprawy we własnym zakresie w ramach rzetelnie prowadzonego postępowania dowodowego wynika – mimo dużego wysiłku ze strony skarżącej – z faktu, że nie będąc mężem zmarłego ojca dziecka, jej możliwości i co sygnalizowała organowi, są w znacznej mierze ograniczone, co do ustalenia okresów jego ewentualnego zatrudnienia. Mając zatem powyższe uwagi na względzie stwierdzić należy, że skarżąca już w "Oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej" podała, że zmarły ojciec dziecka od [...] września 1995 r. do [...] grudnia 2003 r. był "nieubezpieczony – nie zgłoszony przez pracodawcę", a w piśmie z dnia [...] stycznia 2012 r. wskazała dodatkowo organowi, że w okresie tym był zatrudniony w firmie "D." w R. przy ul. [...], której właścicielem był A. M. Ponadto we wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku podała, że "pracował w firmach [...]" i fakt ten jeszcze raz potwierdziła w piśmie z dnia [...] lipca 2012 r. uzupełniającym wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Zatem po pierwsze całkowicie niezrozumiałe i gołosłowne jest twierdzenie w odpowiedzi na skargę, iż "organ nie ma żadnej możliwości odgadnięcia, czy, i ewentualnie gdzie, pracował zmarły ojciec dziecka, skoro skarżąca nie jest w stanie żadnych dodatkowych informacji dostarczyć". Po drugie zaś – i co najważniejsze – Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie informacji podanych przez skarżącą, nie poczynił żadnych ustaleń, bowiem w aktach administracyjnych brak jest jakichkolwiek dokumentów świadczących chociaż o usiłowaniu zweryfikowania przekazanej przez skarżącą wiedzy. Natomiast dowód potwierdzający ewentualne jej informacje o odprowadzaniu składek, mógłby całkowicie zmienić stan faktyczny sprawy, bowiem podany przez nią okres zatrudnienia dotyczy również 10-lecia przed śmiercią ojca dziecka. Po drugie zaś, gdyby potwierdził się ów okres zatrudnienia, ale bez odprowadzania przez pracodawcę składek na ubezpieczenie, to również bezspornie nie mogłoby być to obojętne przy ocenie okoliczności szczególnych w zakresie świadczenia w drodze wyjątku. Rozpoznając zatem sprawę ponownie, organ winien przede wszystkim wyjaśnić powyższe wątpliwości i uzupełnić materiał dowodowy w zakresie zatrudnienia ojca dziecka we wskazanej przez skarżącą firmie, nie zaś bezkrytycznie formułować opisaną już wyżej tezę, po czym przeanalizować tę kwestię, a dopiero potem na nowo ocenić – zgodnie z powyższymi rozważaniami i wątpliwościami Sądu – czy spełniona została przesłanka braku szczególnych okoliczności. W konsekwencji organ jest zobowiązany wyczerpująco uzasadnić decyzję ze szczególnym wskazaniem faktów, które uznał za udowodnione i dowodów, na których się oparł oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej (art. 107 § 1 k.p.a.). Reasumując, zobowiązanie organu winno sprowadzić się do dokonania subsumcji stanu faktycznego sprawy pod prawidłowo zinterpretowany przepis art. 83 ust. 1 ustawy, z uwzględnieniem poczynionych powyżej rozważań. W tym stanie rzeczy, na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 152 i 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), należało orzec jak w sentencji wyroku.