II SA/Wa 2128/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Kołodziej (spr.) Sędzia WSA Iwona Dąbrowska Sędzia WSA Przemysław Szustakiewicz Protokolant starszy specjalista Małgorzata Plichta po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 maja 2017 r. sprawy ze skargi M. Z. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2016 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r., poz. 23 ze zm.), po rozpatrzeniu wniosku M.Z. o ponowne rozpatrzenie sprawy od decyzji z dnia [...] czerwca 2016 r. nr [...] o odmowie przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu, na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2016 r., poz. 887); zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach z FUS, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że zgodnie z powołanym wyżej przepisem, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Podał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że wnioskodawczyni od dnia [...] lipca 2016 r. pobiera rentę socjalną w trybie zwykłym. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, przepisy ustawy o emeryturach i rentach z FUS, z uwagi na uznaniowy charakter świadczenia, określonego w art. 83 ust. 1 tej ustawy, o przyznaniu którego decyduje wyłącznie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, nie przewidują zbiegu tego świadczenia ze świadczeniami przyznawanymi w trybie zwykłym przez organy emerytalno-rentowe. Zaznaczył, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane osobie, która nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Dla ich oceny ma znaczenie każde świadczenie pieniężne otrzymywane przez osobę ubiegającą się o świadczenie w drodze wyjątku. Przy ocenie należy uwzględniać nie tylko jego wysokość, ale także stabilność i charakter. Renta socjalna w swej istocie ma na celu zapewnienie niezbędnych środków utrzymania. Skoro zatem strona jest uprawniona do świadczenia przyznawanego przez organ emerytalno-rentowy w trybie zwykłym to nie spełnia jednej z przesłanek niezbędnych do przyznania żądanego świadczenia. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie M.Z. wniosła o uchylenie decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2016 r. oraz decyzji ją poprzedzającej. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie: 1. przepisów prawa materialnego, tj. art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie oraz uznanie, że w jej przypadku nie zachodzą przesłanki do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, 2. przepisów postępowania, tj. art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i utrzymanie w mocy decyzji z dnia [...] czerwca 2016 r. Skarżąca wskazała, że cierpi na [...] i jest osobą całkowicie niezdolną do pracy. Matka samotnie ją wychowuje. Za życia ojca otrzymywała świadczenie pieniężne w wysokości 400 zł z Funduszu Alimentacyjnego. Obecnie nie może uzyskać pomocy z opieki społecznej, gdyż dochód jej rodziny (emerytura matki – 949,59 zł miesięcznie oraz renta socjalna – 741,35 zł) przekracza próg dochodowy (764 zł na członka rodziny). Zaznaczyła, że jej ojciec podejmował próbę znalezienia pracy będąc zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy, jednak bezskutecznie. Podkreślił, że zaawansowany wiek, trudności z przekwalifikowaniem się oraz bezrobocie nie działały na jego korzyść. W ocenie wnoszącej skargę fakt pobierania renty socjalnej nie pozwala na zaspokojenie jej podstawowych potrzeb, na które składają się koszty utrzymania mieszkania, zapewnienia ubioru, wyżywienia, leki i niezbędną rehabilitację (m.in. odpłatna terapia [...] czy [...]). W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Zaznaczył, że ustawodawca kształtując wysokość renty socjalnej uznał, że stanowi ona niezbędne minimum umożliwiające zaspokojenie podstawowych potrzeb, a żadne przepisy emerytalno-rentowe, w tym odnoszące się do świadczeń w drodze wyjątku, nie przewidują ani zbiegu świadczenia w drodze wyjątku ze świadczeniem ustawowym, ani też podnoszenia ustalonej jej kwoty ze względu na deklarowane potrzeby materialne i wydatki osoby pobierającej świadczenie. Zbyt niski dochód nie jest samoistną podstawą do przyznania jej jakichkolwiek świadczeń. Obecnie dochód miesięczny brutto w rodzinie skarżącej przekracza wysokość najniższego świadczenia z FUS. W tej sytuacji nie ma podstaw do uznania, że skarżąca wraz z matką pozostają bez niezbędnych środków utrzymania. Ponadto podał, że okresowa rejestracja jej zmarłego ojca w Powiatowym Urzędzie Pracy nie jest wykazaniem determinacji w poszukiwaniu zatrudnienia, zwłaszcza w kontekście przebiegu całego ubezpieczenia, jak też nie uzasadnia 13-letniej przerwy w ubezpieczeniu, poprzedzającej zgon. Wyjaśnił, że jeśli skarżąca żąda, by organ uznał, że zmarły aktywnie poszukiwał pracy i z uwagi na niemożliwe do przezwyciężenia okoliczności zewnętrzne nie mógł jej znaleźć to powinna przedstawić dowody na te okoliczności. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: W świetle art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 1066 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do § 2 art. 1 powołanej ustawy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych powyżej kryteriów, należy stwierdzić, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS (Dz. U. z 2016 r., poz. 887), zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Powyższa regulacja ma charakter szczególny, bowiem pozwala na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Nie mają one charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (art. 84 tej ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Nie oznacza to jednak, że organ ma całkowitą swobodę i dowolność. Z treści przedmiotowego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tą możliwość. W rozpoznawanej sprawie, na co zwrócił uwagę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, mamy do czynienia z sytuacją pobierania przez skarżącą, żądającą przyznania renty rodzinnej po zmarłym ojcu, renty socjalnej. Przedmiotowe świadczenie przysługuje, zgodnie z art. 4 ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 982 ze zm.), osobie pełnoletniej całkowicie niezdolnej do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu, które powstało: 1. przed ukończeniem 18 roku życia, 2. w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej – przed ukończeniem 25 roku życia, 3. w trakcie studiów doktoranckich lub aspirantury naukowej (ust. 1). Osobie, która spełnia warunki określone w art. 1, przysługuje: 1. renta socjalna stała – jeżeli całkowita niezdolność do pracy jest trwała, 2. renta socjalna okresowa – jeżeli całkowita niezdolność do pracy jest okresowa (ust. 2) W myśl art. 12 ust. 1 powołanej powyżej ustawy, decyzję w sprawie renty socjalnej wydaje i świadczenie to wypłaca jednostka organizacyjna Zakładu (ZUS) właściwa ze względu na miejsce zamieszkania lub pobytu osoby ubiegającej się o rentę socjalną. Renta socjalna i koszty jej obsługi są finansowane ze środków budżetu państwa. Jednocześnie stosownie do treści art. 7 ust. 1 tej ustawy, renta ta nie przysługuje osobie uprawnionej do emerytury, uposażenia w stanie spoczynku, renty z tytułu niezdolności do pracy, renty inwalidzkiej lub pobierającej świadczenie o charakterze rentowym z instytucji zagranicznych, renty strukturalnej, a także osobie uprawnionej do zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego. Powyższe oznacza m.in., że ustawodawca wykluczył zbieg świadczeń typu ubezpieczeniowego, które zostały uregulowane w ustawie o emeryturach i rentach z FUS z rentą socjalną. Uzasadnione jest zatem twierdzenie organu, mając na względzie dodatkowo uznaniowy charakter świadczenia w drodze wyjątku, o przyznaniu którego decyduje wyłącznie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, że nie jest możliwy zbieg świadczenia w drodze wyjątku ze świadczeniami przyznawanymi przez organy emerytalno-rentowe. Stanowisko powyższe znalazło potwierdzenie w orzecznictwie (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 lipca 2001 r., sygn. akt II SA 388/01, Lex nr 55032). Ponadto w orzecznictwie przyjmuje się, że: "Renta socjalna jest świadczeniem mającym szczególny charakter. Analiza pozytywnych przesłanek nabycia prawa do tego świadczenia (art. 2 i art. 4 ustawy o rencie socjalnej), wśród których brak jest przecież wymogu posiadania jakiegokolwiek stażu ubezpieczeniowego, wskazuje jednoznacznie, iż jest ono przyznawane osobom, które ze względu na stan zdrowia powodujący całkowitą niezdolność do pracy powstałą wskutek naruszenia sprawności organizmu powstałego przed wejściem na rynek pracy, nie miały możliwości "wypracowania" stażu ubezpieczeniowego, który dawałby im podstawę do skutecznego ubiegania się przynajmniej o rentę z tytułu niezdolności do pracy. Renta socjalna stanowi więc świadczenie o charakterze zabezpieczającym, kompensującym brak możliwości uzyskania uprawnień do świadczeń z sytemu ubezpieczeń społecznych, a jej celem jest zapewnienie osobie spełniającej ustawowe warunki do przyznania tego świadczenia środków finansowych niezbędnych do życia." (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 9 stycznia 2015 r., sygn. akt III AUa 372/14, LEX nr 1663072). Już wskazana okoliczność wyklucza skarżącą z kręgu osób uprawnionych do wnioskowanego świadczenia. Dodatkowo należy wskazać, że M.Z. nie spełnia także przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania. Miesięczny dochód dwuosobowej rodziny skarżącej składa się z: emerytury matki - 949,59 zł brutto, świadczeń rodzinnych – 483 zł i jej renty socjalnej – 741,35 zł brutto, co łącznie daje kwotę 2173,94 zł brutto. Oznacza to, że dochód na osobę w rodzinie skarżącej wynosi 1086,97 zł brutto miesięcznie, co przekracza kwotę najniższej emerytury, która w dacie orzekania wynosiła 882,56 zł brutto. W dotychczasowym orzecznictwie Naczelny Sąd Administracyjny przy ocenie tej przesłanki zalecał dokonanie porównania sytuacji materialnej ubiegającego się o świadczenie z wysokością świadczeń określonych w przepisach jako minimalne, a ponadto z uwzględnieniem potrzeb służących do zaspokojenia minimum egzystencji (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: z dnia 7 sierpnia 2000 r., sygn. II SA 815/00; 27 września 2006 r., sygn. I OSK 1112/06; 16 kwietnia 2014 r., sygn. akt I OSK 121/14 oraz 15 maja 2015 r., sygn. akt I OSK 56/15, dostępne pod adresem: https://cbois.nsa.gov.pl). Podkreślić jednocześnie należy, że niezbędnych środków utrzymania nie można utożsamiać, co zdaje się sugerować skarżąca, z niewystarczającymi środkami utrzymania, na co wielokrotnie zwracały uwagę sądy administracyjne. W tej sytuacji nie zachodzi potrzeba badania kwestii, czy brak uprawnień zmarłego ojca skarżącej do świadczenia w zwykłym trybie, był spowodowany szczególnymi okolicznościami. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.