II SA/Wa 214/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Janusz Walawski, Sędziowie WSA Ewa Kwiecińska, Maria Werpachowska (spr.), Protokolant specjalista Aleksandra Weiher, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 listopada 2018 r. sprawy ze skargi A.J. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję Decyzją z [...] grudnia 2017 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych po rozpatrzeniu wniosku A. J. (dalej jako "wnioskodawczyni" lub "skarżąca") z dnia [...] kwietnia 2017 r. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym mężu J. J., na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1383 z ze zm. - dalej jako "ustawa"), odmówił przyznania świadczenia. Wskazał, że zgodnie z art. 83 ustawy ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymagalnych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na wiek lub całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z przepisu art. 83 ustawy wynika, że przyznanie renty rodzinnej jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie ma niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie. Prezes ZUS wskazał, że z dokumentacji znajdującej się w aktach sprawy wynika, iż wnioskodawczyni ma ukończone 57 lat oraz nie ma orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy. Zatem zarówno wiek jak i stan zdrowia wnioskodawczyni nie stanowią obiektywnych przeszkód w podjęciu zatrudnienia i zapewnieniu niezbędnych środków utrzymania. Decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] grudnia 2017 r. stała się przedmiotem skargi A. J. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W ocenie skarżącej zaskarżona decyzja jest niesprawiedliwa i krzywdząca. Narusza elementarne zasady sprawiedliwości społecznej i zasady współżycia społecznego. Zdaniem skarżącej, Prezes ZUS błędnie rozpatrzył zaistniały stan faktyczny, w wyniku czego wydał decyzję rażąco sprzeczną z elementarnym poczuciem sprawiedliwości i uczciwego podejścia do obywatela. Wskazała, że jej zmarły mąż na przestrzeni swojego życia udowodnił bezspornie 21 lat i 6 miesięcy stażu składkowego oraz 5 lat i 7 miesięcy stażu nieskładkowego. Jedna z córek E. J. od chwili urodzin w dn. [...].04.1981 r. do swej śmierci w dn. [...].09.1988 r., była dzieckiem niepełnosprawnym i upośledzonym. Z tego powodu wymagała stałej, nieustającej opieki i nadzoru. Córka przez całe swoje życie nie podnosiła się z łóżka z powodu choroby i wymagała z tego powodu stałej nieustającej całodobowej opieki, którą przez wiele lat skarżąca wykonywała. Podała, że ma obecnie 57 lat i jest osobą schorowaną. Leczy się na schorzenia kręgosłupa oraz u lekarza [...]. Nie ma żadnego majątku, nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Od lat korzysta z okresowej pomocy Ośrodka Pomocy Społecznej w [...]. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. Odpowiadając na zarzuty podniesione w skardze wyjaśnił, że sama trudna sytuacja materialna, choć była brana pod uwagę przy podejmowaniu decyzji, nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia, nie jest to bowiem świadczenie socjalne, przyznawane tylko stosownie do potrzeb wnioskodawcy, nie jest też odszkodowaniem za sam w sobie zgon współmałżonka. Skarżącej nie czyni osobiście niezdolną do pracy ani wcześniejsze sprawowanie opieki nad dzieckiem, niezależnie od stanu zdrowia samego dziecka, ani też trudności na lokalnym rynku pracy. Podniósł, że ustawodawca nie uzależnił możliwości przyznania świadczenia w drodze wyjątku od dyspozycyjności potencjalnego pracownika ani też od dogodności oferowanych miejsc i warunków ewentualnego zatrudnienia. Postawił wymóg wykazania zaistnienia całkowitej niezdolności do pracy wyłącznie ze względu na wiek wnioskodawcy - przez co należy rozumieć wiek co najmniej emerytalny - lub też stan zdrowia - to jest wykazanie, że stan ten całkowicie uniemożliwia podejmowanie zatrudnienia. Dolegliwości związane z wiekiem i schorzeniami, o ile nie kwalifikują skarżącej do otrzymania orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy, także nie mają w sprawie żadnego znaczenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Konstrukcja tego przepisu wskazuje, że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie. W myśl przepisu art. 124 powyższej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest zasadami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. Dlatego też, zgodnie z art. 7 Kpa, winien przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej, a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązany również do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego, jak nakazuje art. 9 Kpa. Niezbędne jest również zebranie, rozpatrzenie i ocenianie całego materiału dowodowego oraz uzasadnienie rozstrzygnięcia zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 Kpa. W niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym regułom postępowania i to w sposób mający istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia, w szczególności poprzez niewyczerpujące rozpatrzenie materiału dowodowego oraz brak pełnego ustalenia stanu faktycznego sprawy. Okoliczności, o których mowa w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, nie zostały należycie zbadane i rozważone. Skarżąca żądała przyznania na jej rzecz świadczenia w drodze wyjątku renty rodzinnej po zmarłym w dniu [...] stycznia 2017 r, mężu J. J. W orzecznictwie utrwalony jest pogląd że renta rodzinna jest pochodną świadczenia przysługującego osobie zmarłej. W związku z powyższym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę – członka rodziny osoby zmarłej. W zaskarżonej decyzji organ w ogóle nie odniósł się do sytuacji zmarłego męża skarżącej. Nie wskazano, czy był on osobą ubezpieczoną, a zatem czy wnioskodawczyni jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym. Nadto nie rozważono czy zmarły nie spełnił warunków do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności. Takich informacji oraz stosownej argumentacji wymaganej przepisem art. 83 ust. 1 ustawy zaskarżona decyzja nie zawiera. Następnie obowiązkiem organu było również zbadanie czy skarżąca spełnia warunki do uzyskania świadczenia. Należało zatem ocenić jej wiek, zdolność do świadczenia pracy oraz wysokość dochodu skarżącej. W tym zakresie decyzja zawiera jedynie informację, że z dokumentacji znajdującej się w aktach emerytalnych wynika, że skarżąca ma ukończone 57 lat oraz nie ma orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy. Na podstawie tych ustaleń organ nie znalazł podstaw do przyznania wnioskodawczyni renty rodzinnej po zmarłym mężu. Decyzja zawiera również stwierdzenie, że ocenie podlegała również sytuacja materialna z tym, że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku lecz nie wskazano jaka jest ta sytuacja. Sąd stwierdza, że każdy ubiegający się o świadczenie z ZUS, również o rentę w drodze wyjątku, ma prawo oczekiwać od organu dokładnego i rzetelnego zbadania jego sprawy i dokonania przez organ ustaleń niezbędnych do jej wyjaśnienia, co z kolei winno znaleźć miejsce w uzasadnieniu decyzji. W niniejszej sprawie taka sytuacja nie zachodzi. Organ nie dochował podstawowych wymagań, nie ustalił też stanu faktycznego sprawy, nie dopełnił również obowiązku informacyjnego. To, że skarżąca nie przedstawiła orzeczenia o niezdolności do pracy, nie zwalniało organu z obowiązku ustalenia czy jest osobą niezdolną do pracy i w jakim stopniu, jak również poinformowania o konieczności przedstawienia dostępnej dokumentacji lekarskiej i skierowania na badanie przez lekarza orzecznika ZUS. W ocenie Sądu w niniejszej sprawie kluczowe są powody niespełnienia przez zmarłego męża skarżącej wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Staż pracy zmarłego, jak wskazuje skarżąca, wynosił łącznie 27 lat, 2 miesiące i 6 dni. Taki staż ubezpieczeniowy jest okresem znaczącym, mogącym wskazywać, że bez szczególnych powodów zmarły mąż nie uchylał się od pracy. Organ dokładnie ustali także sytuację skarżącej - zdolność do pracy oraz stan majątkowy w kontekście uprawnień z art. 83 ust. 1 ustawy. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r.– Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2018 poz. 1302) orzekł jak w sentencji wyroku.