II SA/Wa 2153/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kwiecińska, Sędziowie WSA Adam Lipiński (spr.), Piotr Borowiecki, , Protokolant specjalista Aleksandra Weiher, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 czerwca 2018 r. sprawy ze skargi małoletniego B. W. – reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego S. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2017 r. odmówił przyznania małoletniemu B. W., reprezentowanemu przez matkę – S. W., renty rodzinnej w drodze wyjątku. W podstawie prawnej decyzji organ przywołał art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1383). W uzasadnieniu decyzji organ omówił treść art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. Na podstawie dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych organ ustalił, że udokumentowano 21 lat i 5 miesięcy łącznych okresów składkowych i nieskładkowych ojca dziecka, który zmarł w wieku 50 lat. W 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci ojca dziecka, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano jedynie 1 rok, 10 miesięcy i 21 dni tych okresów. W latach 2013-2014, 2014-2016 nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia ani innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Na tej podstawie organ uznał, iż nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec ojca dziecka nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Oran nadmienił, iż przez pojęcie szczególnych okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Z posiadanej dokumentacji rentowej wynika, że ojciec dziecka prowadził działalność gospodarczą między innymi w okresie od [...] czerwca 2007 r. do [...] lutego 2013 r., lecz w okresie od [...] sierpnia 2008 r. do [...] lutego 2013 r. nie zostały opłacone składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W ocenie organu, prowadzenie działalności gospodarczej i nieodprowadzanie z powyższego tytułu składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe było świadomym wyborem rodzącym określone skutki prawne. Trudno zatem uznać, że w sprawie wystąpiły szczególne okoliczności, które uniemożliwiły spełnienie warunków wymaganych do przyznania renty rodzinnej w trybie zwykłym. Przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, jednakże wykazany dochód przypadający na jednego członka rodziny, nie wskazuje, aby małoletnie dziecko pozostawało bez niezbędnych środków utrzymania. S. W. – przedstawicielka ustawowa małoletniego B. W. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę, w której opisanej wyżej decyzji zarzuciła naruszenie przepisów mających istotny wpływ na wynik sprawy, w postaci: art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez nieprawidłowe uznanie przez organ, że wobec B. W. nie zostały spełnione przesłanki do przyznania mu renty po zmarłym ojcu H. W. na zasadzie wyjątku; art. 9 Kodeksu postepowania administracyjnego, poprzez niedostateczne i niewystarczające powiadomienie strony o wszelkich okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogły mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków w przedmiocie ustalenia podstaw do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu skargi wskazano, że we wniosku z dnia [...] lipca 2017 r. o przyznanie świadczenia, została opisana całą sytuację rodzinną oraz materialną rodziny, w tym B. W. Przede wszystkim w czasie trwania małżeństwa S. W. ze zmarłym H. W., były małżonek zaciągał wiele zobowiązań finansowych, których nie spłacał, powodując tym zadłużenie całej rodziny. Skutkuje to tym, iż w obecnej sytuacji S. W. zmuszona jest spłacać kredyty zaciągnięte przez zmarłego. Dalej z kolei podkreśliła, iż w czasie aktywności zawodowej H. W. nie byli już małżeństwem (rozwód). W ocenie skarżącej B. W. spełnia wszystkie przesłanki z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, przewidziane do przyznania świadczenia. Skarżąca zarzuciła organowi naruszenie art. 9 Kpa., poprzez niedostateczne i niewystarczające powiadomienie jej o wszelkich okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogły mieć wpływ na ustalenie moich praw i obowiązków w przedmiocie ustalenia podstaw do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Bowiem niebyło jej wiadome, jakie okoliczności faktyczne i prawne mają wpływ na ustalenie uprawnień do świadczenia w drodze wyjątku. To obowiązkiem organu jest wskazanie stronie postępowania, że w sprawie o przyznanie tego świadczenia, inaczej niż w postępowaniu o przyznanie świadczenia w trybie zwykłym, ma znaczenie, co było przyczyną niewykonywania zatrudnienia i nieodprowadzania składek na ubezpieczenia przez ojca dziecka. W wyniku tego zaniedbania organu, nie wiedziała jak istotne było z punktu widzenia przyznania małoletniemu renty rodzinnej w drodze wyjątku, ustalenie dlaczego oraz z powodu jakich okoliczności jej były i zmarły małżonek nie posiadał wymaganych okresów składkowych. W konsekwencji braku takiego powiadomienia, nie miała możliwości na wykazanie szczególnych okoliczności leżących po stronie H. W. - który zmarł dnia [...] stycznia 2017 r. na raka - uniemożliwiających wykonywanie przez niego zatrudnienia oraz legitymowania się ciągłością ubezpieczenia. Choroba u ubezpieczonego stanowi wydarzenie o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowi niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. S. W. zakwestionowała także stwierdzenie organu, iż małoletni B. W. ([...] lat) posiada niezbędne środki utrzymania. Podniosła, jest jedyna osoba utrzymująca całą rodzinę a jej zarobki nauczycielki są obciążone egzekucją komorniczą. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wskazując na obowiązek zainteresowanej strony w udowodnieniu wszelkich istotnych okoliczności dla rozstrzygnięcia sprawy, w tym przedstawienia dowodów, które organ mógłby w postepowaniu administracyjnym zweryfikować. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje: Sądy administracyjne w rozpoznawaniu spraw kierują się zasadą legalizmu, to znaczy, iż sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności zaskarżonej decyzji administracyjnej z prawem, obowiązującym w dacie jej wydania (art. 1 § 1 i 2 ustawy – Prawo o ustroju sądów administracyjnych sąd administracyjny). Sąd administracyjny nie orzeka, co do istoty sprawy, ale jedynie dokonuje kontroli zaskarżonej decyzji pod kątem jej zgodności z przepisami prawa materialnego oraz procesowego. Skarga, poddana takim zasadom kontroli, jest uzasadniona. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty i nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie, przy czym do przyznania tego świadczenia niezbędne jest łączne spełnienie wszystkich wyżej wymienionych warunków. Dochodzone świadczenie nie jest świadczeniem przyznawanym z uwagi na potrzeby, nawet najbardziej uzasadnione. Art. 83 ust. 1 ustawy umożliwia przyznanie świadczenia społecznego jeżeli istnieją szczególnie uzasadnione okoliczności usprawiedliwiające brak spełniania przez ubezpieczonego wymaganych w trybie zwykłym przesłanek do otrzymania świadczenia, przy jednoczesnej niemożności podjęcia pracy przez starającego się o to świadczenie, z uwagi na jego wiek lub orzeczoną niezdolność do wykonywania pracy. Podkreślenia wymaga okoliczność, że pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie, ale zaistnienie w niniejszej sprawie szczególnych okoliczności usprawiedliwiających niemożność uzyskania danego świadczenia w trybie zwykłym. W przypadku renty rodzinnej w drodze wyjątku, istotne zatem będzie wykazanie istnienia po stronie osoby ubezpieczonej (a zatem osoby, od której zainteresowany wywodzi swoje prawa do renty rodzinnej) szczególnych okoliczności uniemożliwiających uzyskanie tego świadczenia w trybie zwykłym. W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie niniejsza sprawa została wadliwie rozpatrzona przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Skarżąca trafnie zarzuciła organowi naruszenia art. 9 Kpa, poprzez brak poinformowania jej o obowiązku przedłożenia dowodów na okoliczność, iż H. W. z przyczyn szczególnych nie legitymował się wymaganą ciągłością ubezpieczenia oraz organ nie poinformował jej o wykładni art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Dlatego, co poniekąd wynika z niektórych twierdzeń skargi, pozostawała ona w błędnym przekonaniu, iż renta rodzinna w drodze wyjątku jest przyznawana dzieciom ubezpieczonego bez konieczności badania przyczyn, dla których ojciec małoletniego B. przez kilka lat przed śmiercią nie odprowadzał składek na ubezpieczenie albo nie świadczył pracy połączonej z oprowadzaniem składek na ubezpieczenie społeczne. Powyższe zaniechanie spowodowało, iż strona była w istocie pozbawiona możliwości działania w sprawie i dowodzenia okoliczność, które mogłyby mieć wpływ na wynik sprawy. Należy tu zauważyć, iż już od chwili złożenia wniosku o przyznanie przedmiotowego świadczenia wiadome było, iż reprezentująca małoletniego B. W. S. W. (jego matka) oraz ojciec małoletniego H. W. byli rozwiedzeni, co mogło utrudniać S. W. dotarcie do niektórych dowodów. Nadto skarżąca, nieświadoma konieczności dowodzenia szczególnych okoliczności leżących po stronie H. W., dopiero w skardze wskazała na przyczynę jego śmierci (choroba nowotworowa). Powyższe spowodowało brak możliwości zbadania (w drodze opinii lekarza-orzecznika ZUS) czy i na jak długi czas przed śmiercią, w uwagi na tę chorobę H. W. nie mógł świadczyć pracy i kontynuować opłacania ubezpieczenia. Nadto Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie dopatrzył się także innych uchybień formalnych zaskarżonej decyzji, świadczącej o braku należytej staranności i rzetelności organu w rozpoznaniu sprawy a także zaniechania podania istotnych faktów i dokonania niezbędnych ustaleń co do istoty sprawy. Organ w zaskarżonej decyzji nie przywołał stosownego przepisu Kpa, umożliwiającego mu wydanie w tej sprawie decyzji, poprzestając jedynie na wskazaniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jednakże z pominięciem stosownego ustępu tego przepisu. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie wynika również jak nazywał się ojciec małoletniego B. W. i jaka jest data jego śmierci. Organ zamiast imienia i nazwiska określa osobę ubezpieczonego ogólnym mianem "ojciec dziecka". Wskazać tu należy, iż powyższe dane są istotne dla rozpoznania sprawy, albowiem organ powinien wykazać jak nazywa się osoba ubezpieczona, od którego praw strona (tu małoletni B. W.) wywodzi swoje uprawnienia do żądania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Z tych samych przyczyn istotne jest także podanie daty śmierci ubezpieczonego i istnienia związku rodzinnego po między ubezpieczonym a osobą żądająca świadczenia. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji brak jest także daty urodzenia B. W., albo chociażby podania jego wieku. Jest to o tyle istotne, uchybienie albowiem osoby już nie podlegające obowiązkowi szkolnemu uznawane są za osoby zdolne do pracy, co wyłącza możliwość objęcia ich świadczeniem w drodze wyjątku. Organ w uzasadnieniu wskazuje także na okoliczność posiadania przez B. W. niezbędnych środków do utrzymania, jednakże bez wskazania z jakich okoliczności organ twierdzenie to wyprowadza. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie dostrzega, iż dane osobowe ubezpieczonego jak i strony znajdują się w aktach administracyjnych sprawy, jednakże zadaniem sądów administracyjnych nie jest rozstrzyganie spraw administracyjnych, co do ich istoty (tu: przyznanie świadczenia czy odmowa jego przyznania), ale kontrola decyzji administracyjnych i kontrola rzetelności przeprowadzenia przez organ postępowania administracyjnego. Reasumując, wskazane wyżej uchybienia stanowią naruszenie przez organ rozpatrujący sprawę art. 7, art. 8, art. 9 oraz art. 10 Kpa i w dalszej konsekwencji tych naruszeń – spowodowały naruszenie art. 77 i art. 107 § 3 Kpa. Obywatel ma prawo oczekiwać od organu dokładnego i rzetelnego zbadania jego sprawy i dokonania przez organ ustaleń niezbędnych do wyjaśnienia sprawy, co z kolei winno znaleźć miejsce w uzasadnieniu decyzji, niezależnie czy ta decyzja jest dla niego pozytywna czy negatywna. Dlatego powyższe zaniechanie stanowi, w ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, istotne dla wyniku sprawy naruszenie przez organ wyżej wskazanych przepisów postępowania. Brak stosownych informacji oraz brak wyjaśnienia przez organ stronie istoty przepisu art. 83 ust. ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w kontekście ubiegania się o rentę rodzinną w drodze wyjątku, wpłynął w sposób istotny na prawa strony do dowodzenia swoich racji w postępowaniu administracyjnym, co niewątpliwie mogło wpłynąć na wynik sprawy. Powyższe uzasadnia uchylenie zaskarżonej decyzji. Ponownie rozpatrując sprawę organ winien dokładanie pouczyć skarżącą o rozumieniu przepisu art. 83 ust. ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w kontekście ubiegania się o rentę rodzinną w drodze wyjątku i konieczności udowodnienia, iż okoliczności braku wypracowania w ostatnim okresie życia przez H. W. stosownego okresu ubezpieczenia społecznego, powinny być szczególne obiektywne i niemożliwe do przezwyciężenia przez niego i następnie po uzyskaniu od skarżącej stosownych informacji rozpatrzyć sprawę zgodnie zasadami Kodeksu postępowania administracyjnego, zwłaszcza poprzez ustosunkowanie się i przeprowadzenie dowodów wskazanych przez stronę, które są niezbędne do wyjaśnienia sprawy. Natomiast skarżąca powinna przedstawić organowi wszelkie posiadane dane dotyczące choroby H. W. w szczególności adresy szpitali, przychodni gdzie się leczył, celem pobrania od nich stosownej dokumentacji medycznej i zbadania przez organ czy choroba mogła mieć wpływ na jego staż ubezpieczeniowy. Skarżąca powinna wskazać organowi także inne okoliczności (jeżeli w sprawie występują) uzasadniające niemożność wykonywani przez H. W. obowiązku opłacania ubezpieczenia społecznego. Organ powinien zbadać co było przyczyną braku odprowadzania przez H. W. składek na ubezpieczenie społeczne w ostatnich latach jego życia i ustosunkować się także do łącznego okresu ubezpieczeniowego w stosunku do jego wieku. Organ zbada także stan materialny najbliższej rodziny B. W., w kontekście istnienia niezbędnych środków utrzymania małoletniego. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji wyroku.