II SA/Wa 2161/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kube (spr.), Sędziowie WSA Anna Mierzejewska, Ewa Kwiecińska, Protokolant Marek Kozłowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 1 kwietnia 2008 r. sprawy ze skargi K.J. oraz B.J. przedstawiciela małoletniego P.J. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2007 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2007 r. znak sprawy [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy B.J. – przedstawiciela ustawowego małoletnich K. i P. J. od decyzji z dnia [...] czerwca 2007 r. znak sprawy: [...] o odmowie przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) – powoływanej dalej jako ustawa o emeryturach i rentach, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu powyższej decyzji Prezes ZUS stwierdził, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach (...) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił jednocześnie, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. Podał również, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, a zatem w pierwszej kolejności bada się uprawnienia jakie przysługiwałyby tej osobie. Również szczególna okoliczność, o której mowa w przytoczonym powyżej przepisie, odnosi się do osoby zmarłej. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. Konieczne jest zatem zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. W toku postępowania ustalono, że ojciec dzieci na [...] lat życia miał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 13 lat 1 miesiąc i 27 dni, który zdaniem organu, jest nieadekwatny do jego wieku. W ostatnim dziesięcioleciu przypadającym przed dniem zgonu, zmarły przepracował 1 rok 7 miesięcy i 2 dni. W latach 1979-1982, 1988-1990, 1991-1992, 1998-1999 oraz 2000-2003 M.J. nie podejmował zatrudnienia, ani też innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Ostatnio udowodniony okres składkowy przypada na [...] listopada 2003 r. i od tego czasu do daty zgonu, tj. [...] stycznia 2007 r., a więc przez 3 lata i 3 miesiące nie został udokumentowany jakikolwiek okres, za który opłacono składki na ubezpieczenie społeczne. Wskazano również, że orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS wydanym zaocznie w dniu [...] września 2007 r. ojciec dzieci nie został uznany za niezdolnego do pracy przed zgonem. Podano, że od [...] listopada 2003 r. do [...] stycznia 2007 r. (data zgonu) M.J. przebywał w H. Zdaniem Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, w przedmiotowej sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia i nabyciu przez zmarłego ojca dzieci uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, ponieważ w wykazanych przerwach nie miał orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy i nie istniały przeszkody do kontynuowania ubezpieczenia. Podkreślono, że również świadczenie pracy za granicą nie może zostać uznane za szczególną okoliczność, bowiem istnieje możliwość dobrowolnego opłacania składek na ubezpieczenie społeczne w Polsce. Organ uznał, że kwestia trudnych warunków materialnych nie stanowi wystarczającej podstawy do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku, bowiem świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy te potrzeby są uzasadnione. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której B.J. jako przedstawiciel ustawowy małoletniego P.J. i pełnomocnik K.J. zakwestionowała zaskarżoną decyzję, uznając ją za krzywdzącą i wnosząc o jej uchylenie. W uzasadnieniu skargi wskazała, że liczne przerwy w zatrudnieniu M.J. spowodowane były transformacją ustrojową w latach 90-tych i trudnościami na rynku pracy. Brak nadziei na znalezienie "legalnego" zatrudnienia doprowadziło go do choroby [...], którą leczył od 1996 r. Pomimo choroby wciąż aktywnie poszukiwał pracy. B.J. podkreśliła, że mąż starając się zapewnić byt rodzinie zdecydował się podjąć pracę w firmie [...] bez odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne. W 2003 r. wyjechał do H. i tam zmarł. Wcześniej zerwał kontakt z rodziną i nie można ustalić czy wówczas pracował i czy był ubezpieczony. B.J. wskazała na swoją bardzo trudną sytuację finansową. Podniosła, że jest osobą samotnie wychowującą trójkę dzieci. Pobiera rentę inwalidzką z tytułu częściowej niezdolności do pracy ([...]) w kwocie [...] zł. Ponadto uzyskuje pomoc w formie zasiłków okresowych i celowych wypłacanych przez Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do zarzutów skargi podał, że niekonsekwentnie leczona choroba [...] oraz podejmowanie pracy bez odprowadzania składek nie usprawiedliwiają przerw w ubezpieczeniu zmarłego. Także wyjazd za granicę i zerwanie kontaktu z rodziną nie ma charakteru okoliczności szczególnej w rozumieniu art. 83 powołanej ustawy o emeryturach i rentach. Podkreślono, że z przebiegu ubezpieczenia zmarłego wynika, że nie podejmował on zatrudnienia podlegającego ubezpieczeniu społecznemu już w czasie, kiedy problemy ze znalezieniem pracy nie występowały. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ Sąd przeprowadzając kontrolę zaskarżonej decyzji nie stwierdził, aby Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych naruszył przepisy prawa materialnego, ewentualnie przepisy postępowania administracyjnego, w stopniu w jakim mogłoby to mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, a jego przyznanie następuje w ramach uznania administracyjnego. Z przepisu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W przedmiotowej sprawie organ prawidłowo przyjął, że w sprawie nie występują szczególne okoliczności usprawiedliwiające brak aktywności zawodowej ojca dzieci. Za okoliczność szczególną uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabyciem świadczeń w trybie przepisów ustawy o emeryturach i rentach na potrzeby stosowania powołanego wyżej przepisu – należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 marca 2001 r., sygn. akt II SA 3191/00 – LEX nr 537884). Zmarły w wieku [...] lat życia ojciec K. i P.J. posiadał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 13 lat 1 miesiąc i 27 dni. W okresach przypadających na aktywność zawodową ubezpieczonego występowały liczne przerwy w ubezpieczeniu, tj. w latach 1979-1982, 1988-1990, 1991-1992, 1998-1999 oraz 2000-2003, natomiast od ostatnio udowodnionego okresu pracy czyli od dnia [...] listopada 2003 r. do dnia zgonu [...] stycznia 2007 r., a więc przez ponad 3 lata nie pozostawał w ubezpieczeniu. W aktach sprawy brak jest jakichkolwiek dowodów mogących wskazywać chociażby pośrednio, że M.J. w powyżej wymienionych okresach nie podjął zatrudnienia skutkującego dłuższym stażem ubezpieczeniowym z powodów szczególnych i uniemożliwiających zatrudnienie i pracę. Ubezpieczony nie przejawiał determinacji w znalezieniu i podjęciu pracy, zaś istniejąca sytuacja na rynku pracy nie stanowi sama w sobie charakteru okoliczności szczególnej. Należy mieć na uwadze, iż długotrwały okres pozostawania ojca dzieci poza ubezpieczeniem, bez udokumentowania przyczyn niepodjęcia pracy w czasie poprzedzającym jego zgon, wyłącza przesłankę art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, tj. przesłankę szczególnych okoliczności, od której zależało przyznanie świadczenia dla dzieci w drodze wyjątku (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 maja 2006 r., sygn. akt I OSK 2/2006, ONSA i WSA 2007/2 poz. 44). Za prawidłowe należy uznać przyjęcie przez organ, iż przyczyną braku uprawnień do renty rodzinnej na podstawie ustawy nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli wymienionego. Na powyższą ocenę, nie mogła mieć wpływu podana przez skarżącą okoliczność nadużywania [...] przez ojca dzieci. W świetle ugruntowanego orzecznictwa sądów administracyjnych choroba [...] nie może być kwalifikowana jako spełniająca przesłankę ustawową "szczególnej okoliczności". Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 21 stycznia 2003 r., sygn. akt II SA 3404/02 (publik. LEX nr 142371) stwierdził, że [...] nie stanowi niedającej się usunąć przeszkody, która uniemożliwiałaby świadczenie pracy. Nie jest też zdarzeniem skutkującym niezdolnością do pracy i jako takie nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach. Ponadto stwierdzić należy, że także podjęta przez ojca dzieci próba znalezienia zatrudnienia w H. bez opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, nie może być uznana za szczególną okoliczność (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 kwietnia 2001 r., sygn. akt II SA 3238/00, LEX nr 50999). Świadomy wybór miejsca zamieszkania, sposobu i warunków pracy nie można ujmować w kategoriach przeszkody uniemożliwiającej wypracowanie odpowiednio długiego stażu ubezpieczeniowego. Sama natomiast okoliczność, że pozostali po zmarłym ubezpieczonym członkowie rodziny znajdują się w trudnej sytuacji materialnej nie uzasadnia przyznania przedmiotowego świadczenia, które nie jest świadczeniem socjalnym i nie może być oderwane od wysokości opłacanych przez ubezpieczonego składek. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli, okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia. Reasumując, należy stwierdzić, że organ, nie przekraczając granic uznania administracyjnego, prawidłowo ocenił, że w sprawie nie zostały kumulatywnie spełnione przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku określone w przepisie art. 83 powołanej ustawy o emeryturach i rentach. Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji.