II SA/Wa 2164/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Maciejuk, Sędziowie WSA Andrzej Góraj, Janusz Walawski (spr.), , Protokolant specjalista Wiesława Jesiotr, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 marca 2017 r. sprawy ze skargi R. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wyrokiem z dnia 11 października 2011 r. sygn. akt II SA/Wa 1623/11 oddalił skargę R.D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2011 r. w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku. R.D. w dniu 13 kwietnia 2016 r. złożył kolejny wniosek o przyznanie przedmiotowego świadczenia. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako Prezes ZUS) decyzją z dnia [...] listopada 2016 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy decyzję poprzedzającą z dnia [...] września 2016 r. nr [...] odmawiającą przyznania R.D. świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji z dnia [...] listopada 2016 r. Prezes ZUS wskazał, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2016 r. poz. 887) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił wszystkie warunki wymienione w tym przepisie. W świetle powołanego przepisu, tylko udowodnione szczególne okoliczności, które spowodowały brak wymaganego okresu ubezpieczenia, połączonego z należytym opłacaniem składek, mogą stanowić podstawę do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Przy orzekaniu w przedmiocie świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są powody niespełnienia przez wnioskodawcę wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Po ponownej wnikliwej i wszechstronnej analizie zebranego materiału dowodowego organ nie stwierdził istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których wnioskodawca nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Nie wykazał on bowiem, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które wnioskodawca nie miał wpływu. Prezes ZUS podkreślił, iż przyznanie świadczeń przewidzianych w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, uzależnione jest od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek na ubezpieczenia społeczne. Z akt rentowych zaś wynika, iż na przestrzeni 53 lat życia, tj. na datę orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy R.D. posiada udokumentowane okresy składkowe i nieskładkowe przebyte w Polsce i Wielkiej Brytanii wynoszące 23 lata, 9 miesięcy i 23 dni. W ocenianym do uprawnień 10-leciu przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udokumentowano zaledwie 3 lata, 3 miesiące i 1 dzień. Prezes ZUS podkreślił, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności (por. wyrok WSA z dnia 17 grudnia 2007 r. sygn. akt II SA/Wa 815/07 i wyrok NSA z dnia 9 października 2008 r. sygn. akt I OSK 378/08). W okresach od 11 marca 1992 r. do 13 lipca 1994 r., od 14 października 1994 r. do 4 września 1996 r. oraz od 8 czerwca 2000 r. do 5 kwietnia 2006 r., wnioskodawca nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowym. W tych okresach nie orzeczono jego całkowitej niezdolności do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne od niego niezależne, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. W ocenie Prezesa ZUS nie istniały zatem przeciwwskazania, ze względu na stan zdrowia skarżącego lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiały kontynuowanie zatrudnienia, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Całkowita niezdolność do pracy została bowiem ustalona dopiero od 17 lutego 2009 r. Ponadto przedmiotowe świadczenie nie może zostać przyznane, jeżeli osoba ubiegająca się posiada niezbędne środki utrzymania. Z akt sprawy wynika, że żona wnioskodawcy pobiera emeryturę w wysokości 1850,61 zł, co daje dochód na jednego członka rodziny w wysokości 925,31 zł, który przekracza kwotę najniższego świadczenia emerytalnego. Podsumowując organ stwierdził, że po przeanalizowaniu wszystkich okoliczności sprawy pod kątem przesłanek wynikających z art. 83 ust. 1 ustawy nie mógł uznać, iż w sprawie zachodzą szczególne okoliczności, które były powodem niespełnienia przez wnioskodawcę warunków do świadczenia na zasadach ogólnych. Sama zaś przedstawiona trudna sytuacja materialna nie stanowi wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenia na podstawie przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie są bowiem świadczeniami socjalnymi, przyznawanymi jedynie według potrzeb, lecz są świadczeniami z ubezpieczeń społecznych, za czym przemawia sam fakt zamieszczenia powyższego przepisu właśnie we wspomnianej ustawie. R.D. uznał decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] listopada 2016 r.za krzywdzącą i w skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł o jej kontrolę, gdyż w jego ocenie spełnia on wszystkie warunki, żeby otrzymać wnioskowane świadczenie w drodze wyjątku. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie i w całości podtrzymał argumentację podniesioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2016 r. poz. 1066), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości m.in., poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Skarga analizowana pod tym kątem podlega oddaleniu, bowiem zaskarżona decyzja została wydana zgodnie z prawem. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 887 z późn. zm.), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Ponadto przyznanie spornego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek i w tej sytuacji brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Przepis art. 83 ust. 1 ustawy wprowadza do systemu powszechnych świadczeń emerytalnych regulację dopuszczającą odstąpienie od obowiązującej reguły spełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Jako wyjątek od reguły unormowanie to ma charakter regulacji szczególnej. Taki charakter regulacji szczególnej, stanowiącej wyjątek od reguły wymaga zastosowania tylko do "szczególnych okoliczności", które spowodowały, że nie doszło do wypracowania prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach. Podkreślić należy, że ustawa o emeryturach i rentach nie precyzuje, jak należy rozumieć szczególne okoliczności, zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. W orzecznictwie sądów administracyjnych za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów ich skutków niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. Szczególne okoliczności to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy. W rozpoznawanej sprawie natomiast - w ocenie Sądu w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, iż nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdyż w przypadku skarżącego nie można stwierdzić, iż na skutek szczególnych okoliczności nie spełnił ona warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do świadczenia w trybie zwykłym. Ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego wynika bowiem, że skarżący na przestrzeni 53 lat życia, od kiedy datuje się jego całkowitą niezdolność do pracy, udokumentował łącznie 23 lata, 9 miesięcy i 23 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Jednak w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udokumentował 3 lata, 3 miesiące i 25 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W czasie przypadającym na aktywność zawodową skarżący, pozostawał przez prawie 10 lat poza zatrudnieniem lub działalnością, od której istniał obowiązek odprowadzania składek emerytalno-rentowych. Ponadto skarżący posiada również niezbędne środki utrzymania. Mając powyższe na uwadze, nie sposób Prezesowi ZUS zarzucić niewyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego i niepodjęcia wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. Jeżeli skarżący wniósł o udzielenie świadczenia w drodze wyjątku, która to pomoc jest wszak świadczona z pieniędzy podatnika, to miał obowiązek wskazać dowody świadczące, że zostały spełnione przesłanki z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach (patrz wyrok NSA z dnia 3 września 2014 r. sygn. akt I OSK 1135/14). Skoro w sprawie nie została ziszczona przesłanka "szczególnych okoliczności" usprawiedliwiająca niespełnienie wymagań dających prawo do renty w trybie zwykłym, to jest to okoliczność wystarczająca i przesądzająca o niemożności przyznania skarżącemu świadczenia w trybie wyjątku. Skarżący znajduje się niewątpliwie w trudnej sytuacji materialnej, rodzinnej i zdrowotnej, jednakże nie wystarcza to do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, jakim jest świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Jak słusznie wskazał organ, nie jest to bowiem świadczenie socjalne, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione. W tym stanie rzeczy, na mocy art. 151 w zw. z art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 718 z późn. zm.), należało orzec jak w sentencji wyroku.