II SA/Wa 2177/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kwiecińska (spraw.), Sędziowie WSA Ewa Grochowska – Jung, Janusz Walawski, Protokolant starszy sekretarz sądowy Aneta Duszyńska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 września 2014 r. sprawy ze skargi J. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku – oddala skargę – Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Prezes ZUS) decyzją z dnia [...] sierpnia 2013 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku J. G. z dnia [...] maja 2013 r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), odmówił przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu organ podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS wyjaśnił, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ wskazał, że ze zgromadzonej w aktach dokumentacji wynika, iż na przestrzeni 64 lat życia J. G. udokumentował łączny okres ubezpieczenia wynoszący 8 lat, 9 miesięcy. Następnie Prezes ZUS zwrócił uwagę, że w 10-leciu przypadającym przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, jak i przed zgłoszeniem wniosku o świadczenie w drodze wyjątku, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – wnioskodawca udokumentował tylko 1 rok, 7 miesięcy i 22 dni tych okresów. W ocenie organu istotne jest również to, że w latach 1967-1969, 1973-1975, 1975-1983, 1984-1990 J. G. nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowym. Zestawiając powyższe okoliczności, organ stwierdził, że w rozpoznanej sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności, uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia i nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, ponieważ w ustalonych okresach przerw w ubezpieczeniu nie orzeczono wobec wnioskodawcy całkowitej niezdolności do pracy. Nie wykazano również żadnych innych szczególnych okoliczności uniemożliwiających przezwyciężenie przeszkód w kontynuowaniu zatrudnienia i nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy J. G. podniósł, że spełnia wszystkie przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Stwierdził, że był ubezpieczony przez co najmniej 9 lat. Wskazał również, że przez 5 lat pracował w gospodarstwie rolnym rodziców. Podał, że jest upośledzony od urodzenia, w 1966 r. miał poważny wypadek drogowy, a obecnie nie ma możliwości podjęcia pracy ze względu na orzeczoną całkowitą niezdolność do pracy i wiek - 68 lat. Wskazał, że zaniedbał dochodzenie swoich praw i wcześniej nie starał się o rentę w drodze wyjątku. Podniósł, że nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Jego źródłem utrzymania jest zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 129 zł miesięcznie oraz kwota 400 zł, którą Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w [...] przekazuje do sklepu spożywczego. W wyniku rozpoznania wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Prezes ZUS decyzją z dnia [...] października 2013 r. nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] sierpnia 2013 r. W ocenie organu, w przypadku J. G. nie istnieją żadne szczególne okoliczności, na skutek których nie nabył on uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Prezes ZUS wyjaśnił przy tym, że przez szczególne okoliczności uważa się tylko zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężania ich skutków. Prezes ZUS powtórzył wcześniejsze ustalenia co do okresu składkowego i nieskładkowego J. G. Powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych, organ wskazał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku możliwe jest tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Organ uznał także, że niespełnienie warunków do świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym, bowiem w okresach: od 16 sierpnia 1967 r. do 19 września 1969 r., od 15 marca 1970 r. do 24 marca 1971 r., od 15 czerwca 1973 r. do 23 marca 1975 r., od 2 sierpnia 1975 r. do 15 lutego 1983 r., od 21 stycznia 1984 r. do 23 maja 1990 r. i od 4 lipca 1992 r. do [...] lutego 2010 r. tj. do powstania całkowitej niezdolności do pracy wystąpiły przerwy w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe. We wskazanych okresach nie była wobec J. G. orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Podkreślił przy tym, że komisja lekarska ZUS orzeczeniem z dnia [...] marca 2012 r. ustaliła, iż wyżej wymieniony jest całkowicie niezdolny do pracy od dnia [...] lutego 2010 r. Ponadto, odnosząc się do twierdzenia skarżącego zawartego w "Oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej" z dnia [...] lipca 2013 r., w którym skarżący podniósł, iż podejmował zatrudnienie bez zgłoszenia do ubezpieczenia, Prezes ZUS wyjaśnił, że wykonywanie pracy bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego nie może być traktowane jako okoliczność usprawiedliwiająca brak uzyskania uprawnień do świadczenia. Fakt ten nie może być uznany za zdarzenie wyjątkowe i niezależne od ubezpieczonego i przez to nie może stanowić okoliczności szczególnej w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Podniósł również, że niemożność podjęcia pracy ze względu na orzeczoną całkowitą niezdolność do pracy oraz podnoszone przez skarżącego trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie J. G. wniósł o zmianę zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej, poprzez przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej i przekazanie sprawy Prezesowi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu skargi skarżący powtórzył argumentację zawartą we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, wskazując, że spełnia wszystkie przesłanki konieczne do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Ponadto podał, że mimo stwierdzonych przez organ przerw w zatrudnieniu, pracował, jednak nieuczciwy pracodawca nie odprowadzał składek na ubezpieczenie, o czym nie miał świadomości. W odpowiedzi na skargę, Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia. Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi; t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.). Oceniając zaskarżoną decyzję w świetle powołanych wyżej kryteriów, Sąd stwierdził, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 powołanej ustawy nie może być więc sama trudna sytuacja materialna wnioskodawcy. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy można wykazać, że ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do świadczenia w trybie zwykłym na skutek szczególnych okoliczności. W ocenie Sądu, w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, iż nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W przypadku skarżącego nie można bowiem stwierdzić, iż na skutek szczególnych okoliczności nie spełnił on warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do renty w trybie zwykłym. Kwestią decydującą o braku uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym były przerwy, jakie wystąpiły w ubezpieczeniu skarżącego : od 16 sierpnia 1967 r. do 19 września 1969 r., od 15 marca 1970 r. do 24 marca 1971 r., od 15 czerwca 1973 r. do 23 marca 1975 r., od 2 sierpnia 1975 r. do 15 lutego 1983 r., od 21 stycznia 1984 r. do 23 maja 1990 r. i od 4 lipca 1992 r. do [...] lutego 2010 r. tj. do powstania całkowitej niezdolności do pracy. Na przestrzeni 64 lat życia – na dzień ustalenia całkowitej niezdolności do pracy – posiadał on łączny okres ubezpieczenia wynoszący 8 lat, 9 miesięcy. W 10-leciu przypadającym przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – skarżący udokumentował jedynie 1 rok, 7 miesięcy i 22 dni tych okresów. Organ prawidłowo ocenił, iż przerwy w zatrudnieniu skarżącego nie powstały wskutek okoliczności, na które zainteresowany nie miał wpływu. Brak aktywności zawodowej J. G. powiązanej z odprowadzaniem składek na ubezpieczenie społeczne nie był wynikiem jego całkowitej niezdolności do pracy, co znajduje potwierdzenie w orzeczeniu komisji lekarskiej ZUS z [...] marca 2012 r. Skarżący został bowiem uznany za całkowicie niezdolnego do pracy dopiero od [...] lutego 2010 r. Jednocześnie zauważyć należy, iż akta administracyjne zawierają orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] stycznia 2009 r., stwierdzające częściową niezdolność do pracy skarżącego od [...] stycznia 1997 r. Częściowa niezdolność do pracy ogranicza kontynuowanie pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, jednak takiej pracy lub działalności w całości nie wyklucza. Nie oznacza ona bowiem braku możliwości podjęcia jakiejkolwiek pracy, lecz jedynie pracy, która nie może być wykonywana z uwagi na stwierdzone schorzenie. Z zawartych w aktach administracyjnych orzeczeń nie wynika również, by skarżący był niezdolny do pracy od dzieciństwa, na co powołuje się skarżący. Wręcz przeciwnie, z powołanego orzeczenia lekarza orzecznika ZUS wynika, iż częściowa niezdolność do pracy nie powstała do dnia 1 lutego 1977 r. Ponadto należy zauważyć, że w aktach sprawy znajduje się wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 1 grudnia 2000 r., sygn. akt II SA 1679/00, wydany w sprawie ze skargi J. G., na wcześniejszą decyzję Prezesa ZUS odmawiającą przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu powyższego wyroku Sąd stwierdził, że "z przedstawionych zaświadczeń nie wynika, ażeby był chory od urodzenia. Wręcz przeciwnie wskazują one na uszkodzenia powstałe wskutek długoletniego przewlekłego alkoholizmu." Powyższe oznacza, że stan zdrowia skarżącego nie stanowił przeszkody w zatrudnieniu. Choroba alkoholowa nie może natomiast usprawiedliwiać braku uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. Nie istnieją również żadne inne okoliczności usprawiedliwiające okresy przerw w ubezpieczeniu skarżącego, które można by uznać za szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Usprawiedliwieniem takim nie może być fakt podejmowania przez skarżącego pracy bez odprowadzania składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Zaznaczyć należy, że świadome zatrudnianie się bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek nie może być uznane za okoliczność uniemożliwiającą nabycie uprawnień do świadczenia ustawowego. Jest to bowiem wynik takiego, a nie innego wyboru osoby decydującej się na tego rodzaju postępowanie, która winna liczyć się też z jego prawnymi konsekwencjami w sferze ubezpieczeń społecznych (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 kwietnia 2001 r., sygn. akt II SA 3238/00, Lex nr 50999). Odnosząc się natomiast do podniesionej w skardze kwestii nieodprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne przez pracodawców skarżącego stwierdzić należy, iż skarżący nie wskazał Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych tych pracodawców. Uniemożliwia to podjęcie jakichkolwiek czynności związanych z wyjaśnieniem tej okoliczności. Stan zdrowia skarżącego niewątpliwie uniemożliwia mu podjęcie jakiejkolwiek pracy. Okoliczność ta nie może jednak stanowić wyłącznej przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Niezdolność do pracy, która pojawiła się u skarżącego od [...] lutego 2010 r. nie może usprawiedliwiać jego krótkiego stażu ubezpieczeniowego. Jak już wskazano powyżej, przerwy w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne obejmują bowiem okresy, w których skarżący był zdolny do pracy. W przypadku skarżącego nie istnieją więc żadne szczególne okoliczności, na skutek których nie nabył on uprawnień do przyznania świadczenia w trybie zwykłym. Nie ulega wątpliwości, że skarżący znajduje się w trudnej sytuacji materialnej. Trudna sytuacja materialna nie wystarcza jednak do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, jakim jest świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne. Jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej nawet, gdy są one uzasadnione. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] sierpnia 2013 r. odpowiadają prawu. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.