II SA/Wa 2201/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Kania, Sędziowie WSA Adam Lipiński (spr.), Janusz Walawski, , Protokolant sekretarz sądowy Agnieszka Wiechowicz, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 maja 2017 r. sprawy ze skargi B. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] września 2016 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] listopada 2016 r., działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kpa, utrzymał w mocy poprzedzającą decyzję z dnia [...] września 2016 r. o odmowie przyznania B. S. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym mężu I. S. W uzasadnieniu decyzji Prezes wskazał i omówił zasady przyznawania świadczeń w drodze wyjątku, wynikające z art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2016 r. poz. 887 ze zm.), konstatując, iż I. S. nie spełnił warunku szczególnych okoliczności – rozumianych jako wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Z tych przyczyn świadczenia w drodze wyjątku nie można przyznać zainteresowanej. Organ wskazał, iż I. S. legitymował się adekwatnym do wieku stażem ubezpieczeniowym, jednakże w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano jedynie 2 lata, 2 miesiące i 24 dni tych okresów. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. W okresach od dnia [...] stycznia 1997 r. do dnia [...] listopada 2006 r. i od dnia [...] lutego 2010 r. do dnia [...] lipca 2014 r. I. S. nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, co nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym, bowiem wobec I. S., w wyżej wymienionych okresach, nie była orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Zatem nie istniały przeciwwskazania, ze względu na stan zdrowia, które uniemożliwiałyby kontynuowanie zatrudnienia, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z dnia [...] marca 2015 r. ustalił całkowitą niezdolność do pracy i niezdolność do samodzielnej egzystencji I. S. od [...] lipca 2014 r. do [...] marca 2017 r. Z zaświadczenia Powiatowego Urzędu Pracy w W. z dnia [...] lutego 2015 r. wynika, że I. S. był zarejestrowany jako osoba bezrobotna w: roku 1992 i w latach: 1994-1995, 1996-2004 i 2009-2010. Ponadto zainteresowana nie przedstawiła żadnych dowodów potwierdzających aktywność męża w poszukiwaniu pracy. Okoliczność powstania całkowitej niezdolności do pracy u I. S. w trakcie podleganiu ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym nie może zostać uznana za szczególną okoliczność, ponieważ poprzednie przerwy w stażu pracy nie dają podstaw do przyjęcia, że gdyby nie stał się niezdolny do pracy, dalej kontynuowałby zatrudnienie. Organ wskazał także, iż B. S. nie spełnia przesłanek określonych w art. 83 ww. ustawy, albowiem ani nie została wobec niej orzeczona całkowita niezdolność do pracy, ani nie osiągnęła wieku emerytalnego a nadto jest ona objęta ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. B. S. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na powyższa decyzję, zarzucając jej: naruszenie prawa materialnego, tj. art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez jego nie zastosowanie i błędne uznanie, że skarżąca nie spełnia wymogów określonych tym przepisem do uzyskania renty rodzinnej; błąd w ustaleniach faktycznych, mający wpływ na wydaną decyzję, a polegający na niewłaściwym ustaleniu, że skarżąca nie wykazała, aby jej mąż był całkowicie niezdolny do pracy i nie przedstawiła dowodów potwierdzających aktywność jej męża w poszukiwaniu pracy podczas, gdy choroba nowotworowa męża skarżącej faktycznie stanowiła podstawę do tego, aby uznać go za osobę całkowicie niezdolną do pracy, zaś wykazanie po tylu latach, że mąż poszukiwał pracy jest nierealne gdyż mąż prowadził ustne rozmowy z przedsiębiorcami mające na celu jego zatrudnienie i nie składał CV, gdyż takich wymogów we Włoszczowie w poprzednich latach nie było. Wskazując na powyższe zarzuty, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i przyznanie jej renty rodzinnej w drodze wyjątku oraz o zasądzenie od organu na jej rzecz kosztów procesu według norm przepisanych. W uzasadnieniu skargi odwołała się do uzasadnienia prawomocnego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 1 marca 2016 r. sygn. akt II SA/Wa 1380/15, który uchylił decyzje organu z dnia [...] lipca 2015 r. oraz poprzedzającą ją decyzje z dnia [...] czerwca 2015 r. o odmowie przyznania I. S. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, argumentując jak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Organ podkreślił, iż sama skarżąca nie legitymuje się całkowitą niezdolnością do pracy ani ze względu na wiek, ani stan zdrowia, zatem brak jest podstaw do przyznawania jej świadczenia, kierowanego wyłącznie do osób całkowicie niezdolnych do pracy ze względu na wiek lub stan zdrowia. Nie ma też podstaw do kwestionowania braku tychże przesłanek, skoro wiek skarżącej nie budzi wątpliwości, a ona sama, poza informacją, że leczy się na nadciśnienie i alergię oraz kartą medyczną z poradni ogólnej (w latach 2007-2014 leczyła się okresowo z różnych typowych schorzeń) nie przedłożyła żadnej dokumentacji, mogącej wskazywać na potrzebę badania orzeczniczego. Organ ma zatem wszelkie podstawy do przyjęcia, iż skarżąca jest osobą w pełni zdolną do pracy - i co więcej, pracuje. Dochody uzyskiwane z tego tytułu, jak to podkreśla skarżąca, nie wystarczają jej na najbardziej niezbędne potrzeby - zatem organ nie stwierdził, iż posiada ona niezbędne środki utrzymania, jednak sama trudna sytuacja materialna, choć jest brana pod uwagę przy podejmowaniu decyzji, nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia, nie jest to bowiem świadczenie socjalne, przyznawane tylko stosownie do potrzeb wnioskodawcy, nie jest też świadczeniem zamiennym dla zasiłku dla bezrobotnych ani też odszkodowaniem za sam w sobie zgon małżonka. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Konstrukcja tego przepisu wskazuje, że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie. W myśl przepisu art. 124 powyższej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), chyba że ustawa stanowi inaczej. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest zasadami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. Dlatego też, zgodnie z art. 7 Kpa, winien przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej, a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązany również do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego, jak nakazuje art. 9 Kpa. Niezbędne jest również zebranie, rozpatrzenie i ocenianie całego materiału dowodowego oraz uzasadnienie rozstrzygnięcia zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 Kpa. W niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym regułom postępowania i to w sposób mający istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia, w szczególności poprzez niewyczerpujące i mało wnikliwe rozpatrzenie materiału dowodowego. Okoliczności, o których mowa w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, nie zostały należycie zbadane i rozważone. Skarżąca żądała przyznania na jej rzecz świadczenia w drodze wyjątku. Swoje prawa wyprowadzała od faktu istnienia (również w drodze wyjątku) ubezpieczenia z FUS wobec małżonka – I. S., zmarłego w dniu [...] listopada 2015 r. Powyższe umożliwia procedowanie w trybie przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zatem obowiązkiem organu było zbadanie czy skarżąca spełnia warunki do uzyskania świadczenia. Należało zatem zbadać: jej wiek, jej zdolność świadczenia do pracy (ewentualnie poprzez stosowne orzeczenie orzecznika ZUS) oraz dochód skarżącej. Organ osobą skarżącej w ogóle się nie zajął. W uzasadnieniach obu decyzji brak nawet ustalenia jej wieku – co powinno być standardem przy badaniu zdolności do świadczenia pracy. Brak tu także ustaleń co do jej zdolności do pracy i dochodów. Obywatel ma prawo oczekiwać od organu dokładnego i rzetelnego zbadania jego sprawy i dokonania przez organ ustaleń niezbędnych do wyjaśnienia sprawy, co z kolei winno znaleźć miejsce w uzasadnieniu decyzji. Dopiero w odpowiedzi na skargę, Prezes ZUS usiłuje uzupełnić niektóre wady decyzji, co do istotnych danych osoby skarżącej, jednakże sąd administracyjny nie ocenia odpowiedzi na skargę, ale zaskarżoną decyzję organu. W zaskarżonej decyzji cały ciężar ustaleń organ skupił wyłącznie na osobie małżonka skarżącej – I. S., traktując marginalnie ustalenia co do osoby skarżącej – B. S. Argumentacja organu jest całkowicie chybiona z dwóch powodów. Brak tu dokładnego wyjaśnienia dlaczego skarżąca nie należy do kręgu osób, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (o czym wyżej). Nadto omawiając sytuację I. S., organ powtórzył argumentację zawartą w decyzji z dnia [...] lipca 2015 r., odmawiającej wyżej wymienionemu przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Posługując się taką argumentacją, organ nie baczył na to, iż prawomocnym wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 1 marca 2016 r. sygn. akt II SA/Wa 1380/15 decyzja z dnia [...] lipca 2015 r. jak i decyzja ją poprzedzająca z dnia [...] czerwca 2015 r. zostały uchylone. W uzasadnieniu do tego wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyraźnie wskazał, że "oceniając kwestię niespełnienia przesłanek do przyznania renty w drodze wyjątku trzeba uwzględnić, że I. S. w wieku 53 lat stał się niezdolny do pracy i to w czasie kiedy pozostawał w zatrudnieniu (w miesiącu lipcu 2014 r.), a zatem można przyjąć, że gdyby nie choroba czyniąca go niezdolnym do pracy mógłby wypracować okres ubezpieczenia pozwalający na uzyskanie świadczenia w trybie zwykłym. Poza sporem jest, że skarżący w wieku 54 lat udowodnił ponad 23 letni okres ubezpieczenia. Taki staż ubezpieczeniowy jest okresem znaczącym, mogącym wskazywać, że bez szczególnych powodów nie uchylał się od pracy i uiszczania składek na ubezpieczenie". Należy podkreślić, iż zgodnie z art. 153 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Prezes ZUS był związany powyższymi prawomocnymi ustaleniami i wytycznymi sądu administracyjnego, odnośnie oceny zaistnienia u I. S. szczególnych okoliczności warunkujących przyznanie mu świadczenia w drodze wyjątku. Zatem organ nie miał żadnych podstaw, aby w niniejszej sprawie powtarzać swoje oceny, które zostały już wcześniej zakwestionowane w prawomocnym wyroku sądu administracyjnego. Ponownie rozpatrując niniejsza sprawę Prezes ZUS przede wszystkim dokładnie ustali sytuacje skarżącej. Ustali jej wiek, zdolność do pracy oraz stan majątkowy w kontekście uprawnień z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Dopiero, gdy takie ustalenia wskażą na istnienie przesłanek umożliwiających objęcie skarżącej dobrodziejstwem powyższego przepisu, organ ustali czy może ona korzystać ze świadczenia z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, czy też ze świadczenia z tytułu renty rodzinnej w drodze wyjątku po mężu I. S. Przy czym, w tym drugim przypadku, organ powinien uwzględnić, iż I. S., zmarły w dniu [...] listopad 2015 r., już w wieku 53 lat (a zatem przez śmiercią) stał się niezdolny do pracy i to w czasie kiedy pozostawał w zatrudnieniu (w miesiącu lipcu 2014 r.), a zatem należy przyjąć, że gdyby nie choroba czyniąca go niezdolnym do pracy, mógłby dalej żyć i wypracować okres ubezpieczenia pozwalający na uzyskanie świadczenia w trybie zwykłym. Poza sporem jest, że skarżący w wieku 54 lat udowodnił ponad 23 letni okres ubezpieczenia. Taki staż ubezpieczeniowy jest okresem znaczącym, mogącym wskazywać, że bez szczególnych powodów I. S. nie uchylał się od pracy i uiszczania składek na ubezpieczenie. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji wyroku.