II SA/Wa 2222/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA – Ewa Pisula – Dąbrowska Sędzia WSA – Andrzej Góraj Sędzia WSA – Stanisław Marek Pietras (spraw.) Protokolant – specjalista Elwira Sipak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 marca 2015 r. sprawy ze skargi małoletniej K. Z. – reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego D. Z. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku – oddala skargę – Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] września 2014 r. nr [...], działając na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r. poz. 1440 ze zm.), po rozpatrzeniu wniosku D. Z. z dnia [...] lipca 2014 r. – przedstawiciela ustawowego K. Z. (ur. [...] sierpnia 2004 r.), odmówił przyznania dla wymienionego dziecka renty rodzinnej w drodze wyjątku po jej zmarłej w dniu [...] czerwca 2014 r. matce W. Z. (ur. [...] czerwca 1976 r.). W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, a powyższe warunki muszą być spełnione łącznie. W związku z tym, że renta rodzinna jest pochodną osoby zmarłej, to w pierwszej kolejności bada się spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę – członka rodziny osoby zmarłej. W dalszej części wskazał, że zgodnie z art. 4 pkt 13 ustawy, za ubezpieczonego uważa się osobę podlegającą ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowemu, określonych w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych, a także inną osobą, która przed dniem wejścia w życie ustawy podlegała ubezpieczeniu społecznemu lub zaopatrzeniu emerytalnemu, z wyłączeniem ubezpieczenia społecznego rolników. Ponadto przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna i wykazany dochód przypadający na jednego członka w rodzinie nie wskazuje, aby małoletnie dziecko pozostawało bez niezbędnych środków utrzymania. We wniosku z dnia [...] września 2014 r. do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o ponowne rozpatrzenie sprawy, przedstawiciel ustawowy małoletniej K. Z. nie zgodził się z zaskarżoną decyzją i podał, że jego żona nabyła prawo do renty przed 16 rokiem życia. Ponadto córka w chwili obecnej również choruje (moczenie nocne, chore serce), a on ze swojej niskiej renty wynoszącej około [...] zł nie jest w stanie zapewnić dziecku podstawowych potrzeb. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2014 r. nr [...], mając za podstawę art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję z dnia [...] września 2014 r. nr [...]. W uzasadnieniu – powołując się na argumenty w niej zawarte – podał, że matka dziecka nigdy nie była osobą ubezpieczoną, ponieważ nigdy nie podlegała ubezpieczeniu społecznemu, a przed dniem śmierci pobierała jedynie rentę socjalną, co wyklucza przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Ponadto z tytułu niezdolności do pracy ojciec dziecka pobiera rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym w kwocie [...] zł brutto oraz dochód z gospodarstwa rolnego w kwocie [...] zł brutto ([...] zł), co daję łącznie kwotę [...] i na jedną osobę w gospodarstwie przypada kwota [...] zł brutto co pozwala uznać, że dziecko nie pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Natomiast niezbędne środki utrzymania należy oceniać na tle najniższej emerytury, która od 1 marca 2014 r. wynosi 844,45 zł. Podkreślono, że ustawa uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a niewystarczających środków utrzymania i ocena tej niezbędności musi być dokonana z uwzględnieniem potrzeb minimum egzystencji. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, D. Z. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i w uzasadnieniu podał, że kiedy żona ciężko pracowała, to nie uprawiał ziemi i nie prowadził żadnej działalności roślinnej ani zwierzęcej, a część gruntów nie była uprawiana. On sam pobiera rentę chorobową i ma orzeczoną niezdolność do pracy. Faktyczny dochód wynosi wartość najniższej renty w wysokości [...] zł, a nie jak podano w decyzji [...]. Dodał, że córka ponadto choruje na astmę i jest pod opieką psychologa. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, a wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne dodał matka dziecka nigdy nie była osobą ubezpieczoną i w konsekwencji córka Kinga nie jest członkiem rodziny po osobie ubezpieczonej. Zatem nie może być jej przyznane świadczenie w drodze wyjątku, bowiem renta rodzinna nie rodzi po stronie pozostałych po zmarłym członku rodziny prawa do renty rodzinnej, bowiem sama przesłanka bycia osobą ubezpieczoną oceniania jest na gruncie art. 4 pkt 13 ustawy. W piśmie procesowym z dnia 19 lutego 2015 r. skarżący oświadczył, że jego sytuacja materialna uległa znacznemu pogorszeniu, bowiem gospodarstwo nie przynosi żadnych dochodów, a jemu kończy się okres na jaki została przyznana mu renta, zaś jego córka była leczona szpitalnie i załączył na tę okoliczność stosowne zaświadczenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości m.in. poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Skarga analizowana pod tym kątem podlega oddaleniu, bowiem zaskarżona decyzja została wydana zgodnie z prawem. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego, ponieważ są finansowane z budżetu państwa (art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." świadczenie w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji organu nie oznacza, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę podczas rozpatrywania wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. W postępowaniu w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku stosuje się, zgodnie z art. 124 ustawy, przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podejmując decyzję administracyjną w tego rodzaju sprawach jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Musi więc przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), której realizacja wymaga, aby dopuścić jako dowód w sprawie wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia stanu faktycznego, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 k.p.a.). Ponadto jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 k.p.a. Z kolei w rozpoznawanej sprawie – w ocenie Sądu – zarówno z akt sprawy, jak i z uzasadnienia decyzji wynika, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zbadał wyczerpująco wszystkie okoliczności faktyczne i dokonał obiektywnej oraz wnikliwej ich oceny. Z treści cytowanego już wyżej przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny; po drugie, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, brak możliwości podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku przez ubiegającego się o to świadczenie i po czwarte, brak niezbędnych środków utrzymania osoby ubiegającej się o świadczenie, przy czym przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek, a brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W rozpoznawanej sprawie organ miał podstawę do przyjęcia, zmarła matka dziecka nie spełniła przesłanki bycia ubezpieczoną, bowiem zgodnie z art. 4 pkt 13 ustawy, jest to osoba podlegającą ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, określonym w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych, a także osoba, która przed dniem wejścia w życie ustawy podlegała ubezpieczeniu społecznemu lub zaopatrzeniu emerytalnemu, z wyłączeniem ubezpieczenia społecznego rolników. Natomiast zmarła W. Z. nigdy nie była osobą ubezpieczoną, ponieważ nie podlegała ubezpieczeniu społecznemu, a przed śmiercią pobierała rentę socjalną Zatem brak przesłanki bycia osobą ubezpieczoną zmarłej matki dziecka, uniemożliwił Prezesowi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych – i to zasadnie w ocenie Sądu – na przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Niezależnie od powyższego, w rozpoznawanej sprawie nie została spełniona przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. Pełnomocnik ustawowy K. Z., jej ojciec D. Z., z tytułu niezdolności do pracy pobiera rentę w trybie zwykłym w kwocie [...] zł brutto, zaś – jak wynika z zaświadczenia o dochodowości z dnia [...] czerwca 2014 r. wystawionego przez Urząd Gminy w G. – dochód miesięczny z gospodarstwa wynosi [...] zł, co łącznie z rentą stanowi kwotę [...] zł i tym samym na jedną osobę w gospodarstwie przypada kwota [...] zł co pozwala uznać, że dziecko nie pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. W tym miejscu stwierdzić należy, że wprawdzie ustawa nie definiuje pojęcia niezbędnych środków utrzymania, jednakże zgodnie z utrwalonym już stanowiskiem judykatury, po pierwsze owa niezbędność nie może być utożsamiana z niewystarczalnością środków utrzymania, a po drugie brak niezbędnych środków utrzymania należy oceniać przez pryzmat i w odniesieniu do minimalnej emerytury. Ta zaś, zgodnie z Komunikatem Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 18 lutego 2014 r. (M.P. z 2014 r., poz. 165), od 1 marca 2014 r. wynosi 844,45 zł miesięcznie brutto. Reasumując, ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie powoływanego przepisu art. 83 ust. 1 ustawy przez pryzmat osiąganych dochodów w porównaniu do najniżej emerytury, jest najbardziej obiektywna. Natomiast – zdaniem Sądu – obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się, jako kryterium głównym wydatkami, chociażby zdeterminowanymi nawet najbardziej uzasadnionymi i nie do końca przewidzianymi życiowo, potrzebami. Tak, jak ma to niewątpliwie miejsce w rodzinie ojca dziecka. Sąd z pełnym zrozumieniem odnosi się do trudnej sytuacji przedstawiciela ustawowego K. Z. Jednakże z drugiej strony podkreślić trzeba, że sama trudna sytuacja nie jest wystarczająca do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, a więc uzależnionego – co do zasady – od zaistnienia przesłanek składających się na jego podstawę prawną. Świadczenie z art. 83 ust. 1 przedmiotowej ustawy nie jest bowiem świadczeniem socjalnym i nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby ubiegającej się o to świadczenie, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą co najwyżej uzasadniać ubieganie się o świadczenia z tytułu pomocy społecznej. Sąd nie kwestionuje też, że skarżący może być w niedalekiej przyszłości pozbawiony prawa do renty, lecz badanie legalności powyższej sprawy oraz przeprowadzona powyżej analiza, mogła być przeprowadzono jedynie na dzień wydania zaskarżonej decyzji. Reasumując, Sąd nie dopatrzył się nierzetelności organu w prowadzonym postępowaniu dowodowym. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 151 w zw. z art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270), należało orzec jak w sentencji wyroku.