II SA/Wa 227/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Góraj (spr.) Sędziowie WSA Andrzej Kołodziej Anna Mierzejewska Protokolant starszy referent Marcin Borkowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 kwietnia 2013 r. sprawy ze skargi małoletnich P. i J. K. - reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego I. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po rozpatrzeniu wniosku I. K. z dnia [...] marca 2012 r. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletnich dzieci: P. i J. K., decyzją z dnia [...] listopada 2012 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 ze zm.), odmówił przyznania wskazanego świadczenia. Pismem z dnia [...] listopada 2012 r. I. K. zwróciła się do Prezesa ZUS z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po rozpatrzeniu przedmiotowego wniosku, decyzją z dnia [...] grudnia 2012 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. nr 98, poz. 1071 ze zm.) – dalej: K.p.a., utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] listopada 2012 r. W uzasadnieniu organ stwierdził, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS wyjaśnił, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie przesłanki, wskazane w powołanym przepisie. Podniósł, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, w związku z powyższym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałyby osobie zmarłej, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny po osobie zmarłej. Organ II instancji wskazał, że w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Podkreślił, że konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Wyjaśnił, że przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Zdaniem Prezesa ZUS w sprawie nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których ojciec dzieci nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Prezes ZUS wyjaśnił, że z akt rozpoznawanej sprawy wynika, że ojciec dzieci na przestrzeni 38 lat życia posiada udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 10 lat, 7 miesięcy i 12 dni. Organ podkreślił, że przyznanie świadczenia na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych uzależnione jest od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek. Przy rozpatrywaniu sprawy o świadczenie w drodze wyjątku, należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. W toku postępowania ustalono, że w 10-leciu przed dniem śmierci – zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, zostało udowodnione jedynie 2 lata, 9 miesięcy i 26 dni okresów składkowych. Prezes ZUS wskazał, że w okresach od [...] maja 1991 r. do [...] października 1992 r., od [...] marca 1994 r. do [...] lipca 1995 r., od [...] lipca 2008 r. do [...] września 2010 r. ojciec dzieci nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Natomiast z akt spraw nie wynika, aby w powyższych okresach ubezpieczony nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności, spowodowanych stanem zdrowia, albowiem wówczas nie była wobec niego ustalona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Organ wyjaśnił, że choroba [...] zmarłego ojca dzieci nie może uzasadniać przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Nie są to bowiem szczególne przyczyny, niezależne od woli ubezpieczonego, które uniemożliwiły uzyskanie świadczenia na zasadach ogólnych. W ocenie Prezesa ZUS, uzależnienie [...] nie stanowi niedającej się usunąć przeszkody, która uniemożliwiałaby świadczenie pracy, nie jest to też zdarzenie skutkujące niezdolnością do pracy i jako takie nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ww. ustawy. Organ II instancji podniósł dodatkowo, że podnoszone przez wnioskodawczynię trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, bowiem świadczenia z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie są świadczeniami socjalnymi, przyznawanymi jedynie według potrzeb, lecz są świadczeniami z ubezpieczeń społecznych. Pismem z dnia 11 stycznia 2013 r. I. K., występująca jako przedstawiciel ustawowy małoletnich P. i J. K., złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa ZUS z dnia z dnia [...] grudnia 2012 r. nr [...], wnosząc o ponowne rozpatrzenie sprawy przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła, że zmarły ojciec dzieci był [...], przez co nie mógł normalnie pracować. Skarżąca zwróciła uwagę na swoją trudną sytuację materialną, wyjaśniając, że samotnie wychowuje dwójkę dzieci. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skargę uznać należy za niezasadną. Zgodnie z treścią przepisu art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 z późn. zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem skarżonej decyzji administracyjnej. Jest więc to kontrola legalności rozstrzygnięcia, zapadłego w postępowaniu administracyjnym, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i procesowym. Istota sprawy w niniejszym postępowaniu sprowadzała się do oceny stanu faktycznego, przedstawionego przez wnioskodawczynię, przez pryzmat art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j. Dz. U. nr 153, poz. 1227). Wyżej przytoczony przepis formułuje trzy przesłanki, których łączne spełnienie determinuje możliwość otrzymania świadczenia w drodze wyjątku. Przesłankami tymi są: - brak uprawnień do uzyskania emerytury lub renty, - niemożliwość podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, spowodowana całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem, - brak niezbędnych środków utrzymania. Podkreślić po raz kolejny należy, iż powyższe okoliczności muszą występować łącznie, aby możliwym było przyznanie świadczenia wyjątkowego. Brak występowania którejkolwiek z powyższych przesłanek uniemożliwia zaś pozytywne rozpatrzenie wniosku o przyznanie omawianego świadczenia. Przechodząc do realiów niniejszej sprawy, wskazać należy, iż kwestią sporną było istnienie po stronie zmarłego ojca dzieci okoliczności faktycznych, potwierdzających istnienie pierwszej z ww. przesłanek omawianego przepisu. Brak uprawnień do uzyskania emerytury lub renty należy bowiem badać w nawiązaniu do okresu zatrudnienia uprawnionego do świadczenia, a więc w odniesieniu do wypracowanej przez niego emerytury czy renty. Należności wypłacane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie są bowiem zapomogą państwową, a stanowią odpowiednik składek, które uprawniony odprowadzał w trakcie życia zawodowego. Świadczenie emerytalne, czy rentowe stanowi więc wypadkową okresu, przez który uprawniony budował kapitał początkowy, odprowadzając składki na ubezpieczenie. Istotne znaczenie ma to, czy okres czasu, przez jaki strona podlegała ubezpieczeniu, jest adekwatny do wieku uprawnionego. Świadczenie w drodze wyjątku jest bowiem świadczeniem pochodnym w stosunku do okresu ubezpieczenia. Wyjaśnić także należy, że w przypadku, gdy przedmiotem wniosku jest przyznanie świadczenia wyjątkowego na dzieci po zmarłym członku rodziny, badanie występowania przesłanki bycia ubezpieczonym (opisanej w art. 83 omawianej ustawy) następuje w odniesieniu do długości okresu, w ciągu którego zmarły podlegał ubezpieczeniu społecznemu i odprowadzał składki na rzecz Funduszu. Przechodząc do realiów niniejszej sprawy, podkreślić należy, iż zmarły na 38 lat życia wypracował jedynie niepełne jedenaście lat okresów składkowych i nieskładkowych. Okolicznością niewymagającą dowodu jest więc to, że okres pozostawania przez zmarłego w zatrudnieniu był nieadekwatnie krótki w stosunku do jego wieku. W świetle powyższego należało wyjaśnić, czy strona wykazała istnienie szczególnych okoliczności po stronie zmarłego, które uniemożliwiły mu wypracowanie stażu pracy stosownego do wieku. Ciężar dowodowy w tym zakresie obciążał stronę dochodzącą przedmiotowego świadczenia. Tylko bowiem strona mogła dysponować wiedzą na temat tego, czy w życiu zmarłego istniały szczególne przeszkody, które uniemożliwiały mu podejmowanie zatrudnienia. Jak wynika z materiału zgromadzonego w niniejszej sprawie, strona upatrywała istnienia powyższych szczególnych okoliczności w chorobie [...] zmarłego. Co się tyczy choroby [...] zmarłego, to uwypuklenia wymaga okoliczność, że strona nie powołała żadnego dowodu dla wykazania, że zmarły podejmował leczenie dla wyjścia z nałogu. Stąd więc organ zasadnie stwierdził, że samo istnienie choroby [...] nie może być potraktowane jako okoliczność szczególna, tłumacząca brak wypracowania stosownego stażu pracy. W sytuacji bowiem gdy strona nie podejmowała leczenia, przyznanie dochodzonego świadczenia stanowiłoby nadużycie w stosunku do innych osób ubezpieczonych, które latami wypracowywały składki, z których składa się Fundusz Ubezpieczeń Społecznych. Na marginesie podnieść należy, że organ zasadnie zwrócił uwagę na fakt, iż wobec zmarłego nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Powyższe świadczy zaś o tym, iż formalnie brak było przeszkód, uniemożliwiających ojcu dzieci wypracowanie stażu pracy stosownego do wieku. Co zaś się tyczy podnoszonej w skardze kwestii trudnej sytuacji materialnej dzieci zmarłego, to okoliczność ta sama w sobie nie stanowi przesłanki uzasadniającej przyznanie dochodzonego świadczenia. Renta rodzinna w drodze wyjątku nie jest bowiem zapomogą, czy świadczeniem o charakterze pomocy społecznej. W tym stanie sprawy, uznając iż skarżona decyzja nie narusza prawa, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji wyroku, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.). ----------------------- 6