II SA/Wa 2278/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kube, Sędzia WSA Eugeniusz Wasilewski, Asesor WSA Jacek Fronczyk (spr.), Protokolant Dorota Kwiatkowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 lutego 2007 r. sprawy ze skargi A. H. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2006 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] sierpnia 2006 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku A. H. z dnia [...] lipca 2006 r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.), odmówił wnioskodawcy przyznania renty w drodze wyjątku z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Organ zaznaczył, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia. Prezes ZUS wyjaśnił, że A. H. nie może otrzymać renty w drodze wyjątku z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, gdyż jest on uprawniony do pobierania zasiłku dla bezrobotnych w kwocie [...] zł miesięcznie, przez co nie spełnia jednej z przesłanek, a mianowicie przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania. W dniu [...] września 2006 r. A. H. skierował do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Motywując wniosek podał, że zasiłek dla bezrobotnych pobiera bezprawnie, ponieważ mocą orzeczenia lekarza orzecznika ZUS został uznany za osobę całkowicie niezdolną do pracy. Legitymując się takim orzeczeniem, nie może pozostawać w gotowości do podjęcia pracy, której to gotowości oczekują od bezrobotnych służby zatrudnienia. Podniósł, że ewentualna utrata zasiłku dla bezrobotnych i jednoczesna odmowa przyznania świadczenia w drodze wyjątku może prowadzić do sytuacji, w której pozostanie bez środków do życia. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie znalazł podstaw do uwzględnienia wniosku i decyzją z dnia [...] października 2006 r. nr [...] utrzymał w mocy swoje poprzednie rozstrzygnięcie. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie A. H. wyraził swoje niezadowolenie z decyzji Prezesa ZUS. Wskazał, że jego sytuacja materialna jest trudna z uwagi na pogarszający się stan zdrowia. Zwrócił uwagę, że kwota zasiłku dla bezrobotnych jest dla niego niewystarczająca i wniósł o przyznanie mu renty z tytułu niezdolności do pracy. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, powołując się na argumenty zawarte w wydanych w sprawie decyzjach. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Innymi słowy, sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Skarga analizowana pod tym kątem nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.) ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nie przekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna – pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z treści tego przepisu wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny. Po drugie, niespełnianie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W rozpoznawanej sprawie ww. przepis ustawy nie mógł być zastosowany. Bezspornym jest, że A. H. pobiera zasiłek dla bezrobotnych w kwocie [...] zł, legitymując się przy tym orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy. Sytuacja ta ma niewątpliwie wymiar swoistego paradoksu, niemniej jednak Sąd w tym postępowaniu bada jedynie legalność decyzji Prezesa ZUS, odmawiających skarżącemu przyznania renty w drodze wyjątku z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Otrzymywana przez A. H. w chwili wydawania zaskarżonej decyzji kwota zasiłku dla bezrobotnych nie pozwala, jak trafnie zauważył organ, stwierdzić, że nie ma on niezbędnych środków utrzymania. To, czy środki te zaspokajają potrzeby skarżącego, a więc czy są wystarczające, jest zupełnie inną kwestią. Istotne natomiast jest to, że skarżący posiada niezbędny dochód. O tym, że osoba ubiegająca się o świadczenie wyjątkowe nie może posiadać niezbędnych środków utrzymania, a nie niewystarczających, zdecydował sam ustawodawca. Toteż fakt pobierania przez skarżącego zasiłku dla bezrobotnych w wysokości [...] zł nie pozwala przyjąć, że nie ma on niezbędnych środków utrzymania. Skoro więc w sytuacji skarżącego przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania nie zachodzi, to w myśl wcześniejszych wywodów w przedmiocie kumulatywnego charakteru przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy jest to okoliczność eliminująca go z grona osób, którym może być przyznane jakiekolwiek świadczenie w drodze wyjątku. Sama w sobie przesądza też o treści rozstrzygnięcia, bez potrzeby ustosunkowywania się do pozostałych warunków. Sąd z pełnym zrozumieniem odnosi się do sytuacji skarżącego, trzeba jednak podkreślić, że sama trudna sytuacja zdrowotna i materialna nie wystarcza do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, a więc uzależnionego co do zasady od zaistnienia przesłanek składających się na jego podstawę prawną. Świadczenie z art. 83 ust. 1 przedmiotowej ustawy nie jest bowiem świadczeniem socjalnym i nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby ubiegającej się o to świadczenie, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą co najwyżej uzasadniać ubieganie się o świadczenia z tytułu pomocy społecznej. Jakkolwiek uznaniowość w tego typu sprawach nie może być wyrazem dowolności organu w podejmowaniu decyzji, to jednak Sąd nie dostrzegł przekroczenia granic uznania administracyjnego. Na marginesie warto wyjaśnić skarżącemu, że z chwilą, gdy zaprzestanie pobierania zasiłku dla bezrobotnych, w ocenie Sądu, zaistnieją wszystkie przesłanki niezbędne do otrzymania renty w drodze wyjątku. Oznacza to, że wówczas skarżący będzie mógł zwrócić się do Prezesa ZUS z ponownym wnioskiem. Trzeba jednak dodać, że świadczenia przyznawane w trybie wyjątkowym w swej wysokości odbiegają od świadczeń przysługujących na zasadach ogólnych. Dotychczasowa praktyka wskazuje, że Prezes ZUS przyznaje takie świadczenia na poziomie najniższej emerytury, która obecnie wynosi 597 zł brutto. Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji wyroku.