II SA/Wa 2280/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Kołodziej, Sędziowie WSA Sławomir Antoniuk (spraw.), Stanisław Marek Pietras, Protokolant starszy sekretarz sądowy Aneta Duszyńska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 lutego 2014 r. sprawy ze skargi D.J. reprezentowanego przez przedstawicielkę ustawową A. C. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku – oddala skargę – Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako Prezes ZUS) decyzją z dnia [...] października 2013 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] marca 2013 r. nr [...] odmawiającą przyznania małoletniemu D. J. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu M. L. W uzasadnieniu powyższej decyzji Prezes ZUS podniósł, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie wszystkie warunki wymienione w tym przepisie. Powołany przepis może być zastosowany tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach. Renta rodzinna jest zaś pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z powyższym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny po osobie zmarłej. Organ podkreślił, iż przez szczególne okoliczności, o których mowa w art. 83 powołanej ustawy, rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Niespełnienie przez ojca dziecka powyższego warunku powoduje, że wnioskodawczyni – A. C. (przedstawicielka ustawowa małoletniego D. J.) - nie może skutecznie domagać się renty rodzinnej w drodze wyjątku, jako że prawo do tego świadczenia jest pochodną prawa przysługującego ubezpieczonemu (por. wyrok NSA z dnia 11 września 2001 r. sygn. akt II SA 1717/01). Organ rentowy w wyniku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego potwierdził okresy zatrudnienia (wskazywane przez A. C. we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy) i doliczył do stażu pracy ojca dziecka okresy podlegania ubezpieczeniu społecznemu: od 25 sierpnia 1981 r. do 20 lutego 1984 r., od 19 marca 1984 r. do 26 stycznia 1985 r., od 1 lutego 1985 r. do 1 lutego 1986 r., od 25 lutego 1986 r. do 24 lipca 1989 r., od 20 września 1991 r. do 25 listopada 1991 r., od 10 czerwca 1996 r. do 25 lutego 1997 r. i od 1 marca 1997 r. do 6 marca 1997 r. Po uwzględnieniu ww. okresów na przestrzeni 49 lat życia M. L. posiadał łącznie 8 lat, 10 miesięcy i 25 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Prezes ZUS zwrócił uwagę, iż przyznanie świadczeń na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych uzależnione jest od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek. Przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku, należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Niedostrzeganie bowiem okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń, niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w ostatecznym rachunku naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości (por. wyrok NSA z dnia 14 maja 2001 r. sygn. akt II SA 249/01). W dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci ojca dzieci zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – wnioskodawczyni nie udokumentowała żadnego z tych okresów. Natomiast przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności (por. wyrok WSA z dnia 6 listopada 2007 r. sygn. akt II SA/Wa 1056/07). Z przedłożonej dokumentacji wynika, iż ojciec dziecka w okresach od 25 lipca 1989 r. do 19 września 1991 r., od 26 listopada 1991 r. do 9 czerwca 1996 r., od 7 marca 1997 r. do 19 stycznia 2000 r. i od 16 września 2000 r. do [...] lipca 2012 r., tj. do dnia śmierci nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. We wskazanych okresach nie była wobec ojca dziecka orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Organ zaznaczył, iż przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym, że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone przez stronę trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ustawy nie jest bowiem świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb nawet, gdy potrzeby te są uzasadnione. Mając powyższe na uwadze Prezes ZUS stwierdził, iż po ponownym przeanalizowaniu wszystkich okoliczności sprawy pod kątem przesłanek wynikających z art. 83 ww. ustawy nie mógł przyznać małoletniemu D. J. renty rodzinnej w drodze wyjątku. Decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] października 2013 r. stała się przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie przez małoletniego D. J., reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego – A. C.. Nie zgadzając się z zaskarżoną decyzją strona uznała zapadłe w sprawie rozstrzygnięcie za błędne, wydane bez wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności sprawy. W uzasadnieniu skargi przedstawicielka ustawowa małoletniego podniosła, iż D. J., jako członek rodziny ubezpieczonego nie ma niezbędnych środków utrzymania. Nie może podjąć pracy ze względu na naukę w liceum ogólnokształcącym. Natomiast zmarły M. L. "chorował na serce (dowód - Sygn. akt [...] Sad [...] w K. )" i nie utrzymywał z synem kontaktów, dlatego wnioskodawczyni nie jest w stanie dostarczyć dokumentacji medycznej potwierdzającej jego stan zdrowia. Instytucje, w tym Ośrodek Pomocy Społecznej w T., gdzie zmarły pobierał świadczenie socjalne, odmawiają udzielenia matce dziecka jakichkolwiek informacji w sprawie. Z tego co jest jej wiadomo, zmarły przed kilkoma laty miał [...] w jednym z [...] szpitali często też był hospitalizowany w szpitalu w L., K, J. i S., co wskazuje na jego całkowitą niezdolność do pracy. Z tych względów organ ZUS błędnie przyjął, iż przyczyną braku uprawnień ojca dziecka do renty w trybie zwykłym nie był zły stan zdrowia, czyli przyczyna której nie można zapobiec. Z tego też powodu strona wniosła o "ujawnienie historii choroby dla celów ZUS oraz przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku D. J.". W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do zarzutów skargi organ podniósł, iż skarżąca nie wskazywała na żadne okoliczności braku ubezpieczenia zmarłego ojca dzieci i aż do etapu skargi nie informowała organu o jakichkolwiek okolicznościach, związanych z jego stanem zdrowia. Organ zatem nie miał żadnych możliwości odniesienia się do nich, czy też ich zbadania. Organ nie posiada "z urzędu" informacji o przebiegu leczenia i stanie zdrowia osób nieubezpieczonych. W ocenie organu, gdyby nawet uznać, iż stan zdrowia w okresie niedługo przed zgonem wykluczył aktywność zawodową zmarłego, to pozostają okresy jego przerw w zatrudnieniu w latach 1989 - 1991, 1991 - 1996, 1997 - 2000 i 2000 - 2012, niczym nieuzasadnione. Ustalony okres ubezpieczenia zmarłego, wobec niemal 30-letniego okresu jego aktywności zawodowej, jest okresem bardzo krótkim. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ Sąd przeprowadzając kontrolę zaskarżonej decyzji nie stwierdził, aby Prezes ZUS naruszył przepisy prawa materialnego, ewentualnie przepisy postępowania administracyjnego, w stopniu w jakim mogłoby to mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, a jego przyznanie następuje w ramach uznania administracyjnego. Z przepisu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Analizując przedmiotową sprawę, Sąd nie dopatrzył się przekroczenia granic uznania administracyjnego przez organ, który wnikliwie rozpatrzył sprawę i jej rozstrzygnięcie uzasadnił dostatecznie zindywidualizowanymi przesłankami. Organ prawidłowo zatem przyjął, że w niniejszej sprawie nie występują szczególne okoliczności usprawiedliwiające brak aktywności zawodowej ojca dziecka. Za okoliczność szczególną uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabyciem świadczeń w trybie przepisów ustawy o emeryturach i rentach na potrzeby stosowania powołanego wyżej przepisu - należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 marca 2001 r., sygn. akt II SA 3191/00, Lex nr 537884). Niewątpliwie małoletni syn zmarłego M. L. znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, to jednak świadczenie przewidziane w powyższym przepisie, co należy podkreślić, nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym według potrzeb determinowanych warunkami życia osoby o nie ubiegającej się. Przepis ten wprost nie uzależnia przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczeniowego, ani od długości przerw w zatrudnieniu. Z przepisu tego wynika natomiast konieczność wskazania, iż ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień pozostałej po nim rodziny, nie wypracował prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach w następstwie zaistnienia pewnych szczególnych okoliczności, które mu to uniemożliwiały. W aktach sprawy brak jest dowodów mogących wskazywać, że zmarły nie podjął zatrudnienia skutkującego dłuższym stażem ubezpieczeniowym z powodów szczególnych i uniemożliwiających zatrudnienie. Prezes ZUS, mając na względzie dyspozycję art. 7 k.p.a., dołożył wymaganych starań, aby ustalić pełny przebieg zatrudnienia zmarłego ojca małoletniego. Uwzględniając sugestie strony zawarte we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy potwierdził zatrudnienie wymienionego w [...] S.A. w okresie od 25 sierpnia 1981 do 20 luty 1984 r. i w [...[ S.A. w okresie od 25 lutego 1986 r. do 24 lipca 1989 r. Oświadczenie strony, że M. L. pobierał rentę socjalną nie znalazło potwierdzenia w systemie KSI ZUS. Natomiast ustalono, iż w okresie od 1 kwietnia 2008 do 13 lipca 2012 r. wymieniony pobierał zasiłek stały z opieki społecznej, od którego odprowadzania była składka zdrowotna. Po uwzględnieniu całości uzupełnionego materiału dowodowego Prezes ZUS zasadnie stwierdził, iż okres zatrudnienia M. L. jest nieadekwatny do wieku ubezpieczonego, albowiem na przestrzeni 49 lat życia wymieniony legitymuje się łącznie okresem składkowym i nieskładkowym wynoszącym 8 lat, 10 miesięcy i 25 dni. W dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci ojca dziecka zamiast 5 lat okresów wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym nie udokumentowano żadnego z tych okresów. Z akt sprawy wynika, iż ojciec dziecka w okresach od 25 lipca 1989 r. do 19 września 1991 r., od 26 listopada 1991 r. do 9 czerwca 1996 r., od 7 marca 1997 r. do 19 stycznia 2000 r. i od 16 września 2000 r. do [...] lipca 2012 r., tj. do dnia śmierci nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Długotrwały okres pozostawania ojca dziecka poza ubezpieczeniem bez udokumentowania przyczyn niepodjęcia pracy w czasie poprzedzającym jego zgon wyłącza przesłankę szczególnych okoliczności wynikających z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach. W orzecznictwie ugruntowany został pogląd, iż przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku organ rentowy bierze pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia pracownika. Okres ten powinien być adekwatny do jego wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi wynikać ze szczególnych okoliczności (przykładowo wyrok NSA z dnia 17 lutego 2006 r., sygn. akt I OSK 1173/05). Zarówno we wniosku z dnia 23 stycznia 2013 r., jak i załączonego do niego oświadczenia o stanie rodzinym, majątkowym i o sytuacji materialnej z dnia 12 stycznia 2013 r. wnioskodawczyni nie podała przyczyn przerw w zatrudnieniu ubezpieczonego. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazała jedynie ogólnikowo, że zmarły ojciec dziecka przez "ostatnie dni/lata życia był całkowicie niezdolny do pracy i od kilku lat pobierał rentę socjalną". Jak już wcześniej wskazano organ nie potwierdził sugestii wnioskodawczyni, co do pobierania przez wymienionego renty socjalnej. Nie można tym samym twierdzić, że to na organie ciąży obowiązek poszukiwania odpowiedzi na pytanie, co było powodem przerw w zatrudnieniu M. L.. W sytuacji, gdy strona wnioskująca nie wskazuje kierunku ewentualnych ustaleń w tym przedmiocie, to organ nie ma możliwości podjęcia postępowania wyjaśniającego w tym zakresie. W rozpoznawanej sprawie skarżąca dopiero na etapie skargi do Sądu stwierdziła, że M. L. poważnie chorował na serce i był w związku z tym hospitalizowany we skazanych przez nią placówkach ochrony zdrowia. W postępowaniu administracyjnym strona nie powoływała powyższych okoliczności. Na rozprawie w dniu 13 lutego 2014 r. A. C. nie potrafiła wskazać w aktach administracyjnych jakiekolwiek pisma, z którego wynikałoby, iż o [...] zmarłego ojca dziecka informowała organ rentowy. Trzeba mieć na względzie, że sądy administracyjne dokonują oceny zgodności zaskarżonej decyzji z prawem. Z zasady tej wynika konsekwencja co do tego, iż Sąd rozważa wyłącznie prawo obowiązujące w dniu wydania decyzji, jak i stan sprawy istniejący na dzień wydania decyzji. Sąd ocenia między innymi, czy organ prawidłowo zebrał i ocenił wskazany przez stronę materiał dowodowy. Tak też się stało w niniejszej sprawie. Zatem bez znaczenia dla oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji pozostają powołane dopiero w skardze nowe okoliczności, które, co należy podkreślić nie zostały poparte dowodami. Okoliczności przywołane w skardze nie były przedstawione organowi administracyjnemu z przyczyn leżących poza tym organem. Jeżeli zostaną one poparte dowodami istniejącymi w dacie orzekania przez organ, mogą jedynie stanowić podstawę ewentualnego wznowienia postępowania administracyjnego w stosownym trybie. W przypadku zmiany istotnych okoliczności sprawy (np. wnioskodawczyni uzyska dowody na poparcie swych twierdzeń w dacie po wydaniu zaskarżonej decyzji) może ponownie wystąpić z wnioskiem o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Sama natomiast okoliczność, że pozostały po zmarłym, ubezpieczonym członku rodziny znajduje się w trudnej sytuacji materialnej nie uzasadnia przyznania przedmiotowego świadczenia, bowiem jego przyznanie jest możliwe tylko wtedy, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli, okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia. Reasumując, należy stwierdzić, że organ, nie przekraczając granic uznania administracyjnego, prawidłowo ocenił, że w sprawie nie zostały kumulatywnie spełnione przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku określone w przepisie art. 83 powołanej ustawy o emeryturach i rentach. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), orzekł jak w sentencji.