II SA/Wa 2281/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA – Iwona Dąbrowska (sprawozdawca) Sędzia WSA – Janusz Walawski Sędzia WSA – Ewa Grochowska – Jung Protokolant – specjalista Marek Kozłowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 marca 2014 r. sprawy ze skargi J. K. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego B. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku – oddala skargę – Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] sierpnia 2013 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku B. K., działającej w imieniu małoletniej J. K. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.), odmówił przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu powyższej decyzji Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest możliwe jeżeli wnioskodawca łącznie spełni następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym; - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności; - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS wyjaśnił jednocześnie, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie przesłanki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednej z nich powoduje nieprzyznanie świadczenia. Wyjaśnił, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą a następnie do świadczenia w drodze wyjątku przez wnioskodawcę. Z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że ojciec dzieci na przestrzeni 39 lat życia udowodnił okres składkowy wynoszący 10 lat, 8 miesięcy i 28 dni. W 10-leciu przypadającym przed śmiercią ojca dzieci zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udokumentowano 4 miesiące tych okresów. Ponadto organ podał, że nie bez znaczenia pozostaje fakt, że 31 marca 2004 r. ojciec dziecka zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej i do śmierci w dniu 6 marca 2013 r., tj. przez prawie 9 lat nie wykonywał zatrudnienia ani innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Prezes ZUS podkreślił, że nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód do wykonywania zatrudnienia i nabycia uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, ponieważ w wymienionym okresie ojciec małoletniej nie miał orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy i nie istniały obiektywne przeszkody do kontynuowania ubezpieczenia. We wniosku do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o ponowne rozpatrzenie sprawy B. K., działająca w imieniu małoletniej córki J. K., nie zgodziła się ze stanowiskiem organu administracji i podała, że z powodu choroby [...] ojca J. oraz pełnoletniej A. zostały one pozbawione minimalnych środków do życia. Wskazała, że od 2004 r. ojciec dzieci nadużywał [...] i nie podejmował żadnej pracy. Nie płacił alimentów na dzieci. Alimenty na dzieci B. K. otrzymywała z funduszu alimentacyjnego. Z chwilą śmierci ojca dzieci utraciły prawa do wypłaty wszystkich świadczeń. B. K. podała, że jej rodzina znalazła się w trudnej sytuacji materialnej. Utrzymuje rodzinę z pracy zawodowej, pracuje na stanowisku inspektora w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych i zarabia niewiele ponad [...] zł brutto (ok. [...] zł netto) miesięcznie. W 2002 r. zaciągnęła z ojcem dziecka kredyt hipoteczny, który samodzielnie spłaca. Rata kredytu wynosi [...] zł miesięcznie. Córka A. jest studentką. Podkreśliła, że zmarły ojciec dzieci udokumentował ponad 10 lat zatrudnienia. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2013 r. nr [...], utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] sierpnia 2013 r. i w uzasadnieniu powtórzył, że udowodniony okres składkowy u zmarłego ojca małoletniej córki, wynosił jedynie 10 lat, 8 miesięcy i 28 dni, na 39 lata życia. Podkreślił, że w okresie od 1 kwietnia 2004 r. do śmierci w dniu 6 marca 2013 r., tj. przez ponad 8 lat nie podejmował żadnego zatrudnienia ani innej działalności popartej ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi. Z akt sprawy nie wynika, ażeby w tym okresie ubezpieczony nie mógł kontynuować zatrudnienia, na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia, zwłaszcza gdy uwzględni się fakt, że nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Zatem nie istniały przeciwwskazania ze względu na stan zdrowia ojca dziecka. Prezes ZUS podał również, że w "oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej "z [...] czerwca 2013 r. wykazaną przerwę w zatrudnieniu w ubezpieczeniu ojca dziecka wyjaśniła B. K. chorobą [...]". Odnosząc się do tego stwierdzenia organ podał, że samo wystąpienie schorzenia nie jest równoznaczne z niezdolnością do pracy. Początków niezdolności do pracy nie można opierać na dowolnych przypuszczeniach, lecz konieczne są dowody zawierające dokładne dane, pozwalające na niewątpliwe bądź z przeważającym prawdopodobieństwem ustalenie daty lub czasu powstania niezdolności (por. wyrok SN z 24 lipca 1967 r., sygn. akt III URN 10/67). Organ wskazał, że dowody takie zostały przedstawione i lekarz orzecznik ZUS nie stwierdził u ojca dziecka jakiejkolwiek niezdolności do pracy przed 30 września 2005 r. Organ stwierdził zatem, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala na uznanie, że ojciec dziecka nie spełnił warunków do świadczenia przyznawanego na zasadach ogólnych na skutek szczególnych okoliczności, co wyklucza możliwość przyznania świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Dalej organ wskazał, że nie została spełniona również kolejna przesłanka dotyczącą braku niezbędnych środków utrzymania. Z akt sprawy wynika, że źródłem utrzymania 3 osobowej rodziny jest wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia B. K. w kwocie [...] zł miesięcznie. Zatem dochód na osobę w rodzinie wynosi [...] zł miesięcznie, co oznacza, że małoletnie dziecko nie jest pozbawione niezbędnych środków utrzymania. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której skarżąca kwestionując zaskarżoną decyzję podkreśliła, że ojciec dziecka legitymował się okresem stażu ubezpieczeniowego w wielkości 10 lat i 8 miesięcy, przy czym w większości były to okresy składkowe. Odnosząc się zaś do braku, po stronie ojca dziecka, szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 83 pow. ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wskazała, że był on [...], że do choroby tej wprawdzie osoba taka przyczynia się w mniejszym lub większym stopniu, świadomie lub nie, jednakże skutki tej choroby nie zależą jednak już tylko od jego woli, a to oznacza, że stan zdrowia utrudniał mu możliwość wypracowania wymaganego stażu pracy. W uzasadnieniu skargi skarżąca wskazała również na sytuację na rynku pracy w powiązaniu z istniejącą chorobą [...] ojca dziecka. Wskazała również, że ojciec dziecka posiadał wykształcenie średnie, bez zawodu co również powodowało kłopoty ze znalezieniem pracy. Skarżąca podkreśliła swoją trudną sytuację materialną po śmierci ojca dzieci, w której nagle się znalazła oraz obowiązek spłaty kredytu hipotecznego. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, powołując argumenty jak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 13 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270), do rozpoznawania sprawy właściwy jest wojewódzki sąd administracyjny, na którego obszarze właściwości ma siedzibę organ administracji publicznej, którego działalność została zaskarżona. Natomiast zgodnie z treścią art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. –Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości przez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Skarga analizowana pod tym kątem nie zasługuje na uwzględnienie. Podstawę materialnoprawną wydanej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 153, poz 1227 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem, ubezpieczonym oraz pozostałym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury i renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej świadczeń przewidzianych w ustawie. Z przepisu tego wynika, że prawo do świadczeń w niej przewidzianych przysługuje wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przez wnioskodawcę określonych warunków. Obowiązkiem organu rozpoznającego wniosek o przyznanie w drodze wyjątku renty na dziecko zmarłego, było więc przede wszystkim ustalenie długości okresu czasu, w jakim zmarły objęty był ubezpieczeniem. Omawiane świadczenie stanowi bowiem pochodną składek wypracowanych przez osobę ubezpieczoną. W sytuacji, gdy okres ubezpieczenia byłby nieadekwatny do wieku zmarłego, organ winien poczynić ustalenia, co do istnienia szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły zmarłemu wypracowania odpowiednio długiego okresu objętego ubezpieczeniem. Przechodząc do realiów niniejszej sprawy wskazać należy, iż organ prawidłowo przyjął, iż w sprawie nie występowały szczególne okoliczności uzasadniające brak wypracowania przez zmarłego, odpowiednio długiego okresu podlegania ubezpieczeniu społecznemu. Podkreślić należy, że z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że ojciec dzieci na przestrzeni 39 lat życia udowodnił okres składkowy wynoszący 10 lat, 8 miesięcy i 28 dni. W 10-leciu przypadającym przed śmiercią ojca dzieci zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udokumentowano 4 miesiące tych okresów. Ponadto nie bez znaczenia pozostaje fakt, że 31 marca 2004 r. ojciec dziecka zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej i do śmierci w dniu 6 marca 2013 r. tj. przez prawie 9 lat nie wykonywał zatrudnienia ani innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Wprawdzie z orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] maja 2013 r. wynika, że nie stwierdzono u ojca dziecka jakichkolwiek niezdolności do pracy przed 30 września 2005 r., co wskazuje, że po tej dacie występowały u niego niezdolności do pracy, jednakże należy podkreślić, że skarżąca nie powołała żadnych dowodów świadczących o tym, iż zmarły podejmował próby leczenia w celu wyjścia z nałogu, co niewątpliwie zwiększyłoby jego atrakcyjność na rynku pracy. Samo zaś istnienie choroby [...] nie może być potraktowane jako okoliczność szczególna, tłumacząca brak wypracowania stosownego stażu pracy. W sytuacji bowiem, gdy skarżący nie podejmował leczenia, przyznanie dochodzonego świadczenia stanowiłoby nadużycie w stosunku do innych osób ubezpieczonych, które latami wypracowywały składki, z których składa się Fundusz Ubezpieczeń Społecznych. Odnosząc się do argumentu skarżącej, związanego z sytuacją na rynku pracy to wskazać należy, że samo bezrobocie panujące na rynku pracy, aczkolwiek stanowiące przesłankę niezależną od zmarłego, nie stanowi okoliczności wyjątkowej w realiach gospodarki wolnorynkowej. Nadto podkreślenia wymaga okoliczność, iż, sama wnioskodawczyni przyznała, iż trudności ze znalezieniem pracy przez zmarłego spowodowane były m.in. jego chorobą [...]. W ocenie Sądu, w stanie faktycznym niniejszej sprawy, Prezes ZUS prawidłowo też wywiódł, że w sprawie nie została również spełniona, przewidziana w art. 83 ust. 1 ustawy, przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. Brak niezbędnych środków utrzymania, jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku nie jest pojęciem zdefiniowanym w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Należy zgodzić się z organem, iż przepis art. 83 ust. 1 ww. ustawy uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych (a nie niewystarczających) środków utrzymania. Dlatego środki, którymi dysponuje osoba ubiegająca się o przyznanie tego świadczenia mogą nie wystarczać na zaspokojenie jej wszystkich potrzeb. Zgodnie ze stanowiskiem prezentowanym w orzecznictwie sądowoadministracyjnym dla oceny przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania należy posiadane przez wnioskodawcę środki utrzymania oceniać na tle wysokości minimalnej emerytury, renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i renty rodzinnej, której wysokość w dacie orzekania przez organ w niniejszej sprawie wynosiła 831,15 zł (vide: wyrok NSA z dnia 27 września 2006 r. sygn. akt I OSK 1112/06, LEX nr 321169; wyrok WSA w Warszawie z dnia 17 stycznia 2007 r. sygn. akt II SA/Wa 2148/06, niepubl.). Należy również zwrócić uwagę na przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362), której zadaniem jest wspieranie osób i rodzin w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwienia im życia w warunkach odpowiadających godności człowieka (art. 3 ustawy o pomocy społecznej). Przepisy powołanej ustawy w art. 8 ust. 1 wskazują kryteria dochodowe, które uprawniają do prawa do świadczeń z pomocy społecznej, a więc wyznaczają granicę niezbędnych środków utrzymania. I tak prawo do świadczeń pieniężnych przysługuje osobie samotnie gospodarującej, której dochód nie przekracza kwoty 542 zł, zwanej dalej "kryterium dochodowym osoby samotnie gospodarującej", osobie w rodzinie, w której dochód na osobę nie przekracza kwoty 456 zł, zwanej dalej "kryterium dochodowym na osobę w rodzinie" oraz rodzinie, której dochód nie przekracza sumy kwot kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, zwanej dalej "kryterium dochodowym rodziny". Porównując dochód na osobę w rodzinie skarżącej z wysokością najniższej emerytury należy wykluczyć możliwość uznania, że jej rodzina nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Łączny miesięczny dochód 3-osobowej rodziny skarżącej składa się bowiem z wynagrodzenia z tytułu jej zatrudnienia w kwocie [...] zł brutto. Dochód brutto na jednego członka rodziny wynosi zatem [...] zł. Mając powyższe na uwadze, należy stwierdzić, iż organ dokonał prawidłowej oceny spełniania przez skarżącą przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania. Wykazane przez skarżącą środki utrzymania mogą nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych rodziny, ale nie pozwalają uznać, że jest ona pozbawiona niezbędnych środków utrzymania. Wskazane powyżej okoliczności wskazują, iż małoletnia córka nie spełnia łącznie wszystkich przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Reasumując, brak spełnienia przez skarżącą 2 przesłanek wyłącza możliwość przyznania jej świadczenia w drodze wyjątku. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 151 w zw. z art. 132 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji.