II SA/Wa 2330/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Konrad Łukaszewicz, Sędzia WSA Andrzej Góraj, Asesor WSA Karolina Kisielewicz (spr.), Protokolant referent Monika Duma-Szymczak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 marca 2020 r. sprawy ze skargi małoletniego M. G. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego M. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2019 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę M. G., reprezentowany przez przedstawiciela ustawowego M. G., zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2019 r. o odmowie przyznania skarżącemu renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu M. G.. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podał, że według art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2018 r. poz. 1270 ze zm.), świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane wnioskodawcy, jeżeli jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, który nie spełniał warunków do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, wskutek szczególnych okoliczności i nie mógł podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek oraz gdy wnioskodawca nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił, że renta rodzinna po zmarłym w drodze wyjątku, jako forma świadczenia w drodze wyjątku, jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, co oznacza, że należy ocenić to prawo w stosunku do osoby zmarłej, a następnie wnioskodawcy. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podniósł, że ojciec skarżącego – M. G. (zm. w 2018 r.), na przestrzeni 48 lat życia "wypracował" 20 lat, 6 miesięcy i 22 dni okresów składkowych i nieskładkowych (okresy nieskładkowe zostały ogarnione do 1/3 udowodnionych okresów składkowych), jednakże w dziesięcioleciu przypadającym przed śmiercią (lata 2008 - 2018) zamiast 5 lat okresów składowych i nieskładkowych, wymaganych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, udokumentował jedynie 1 rok, 10 miesięcy i 12 dni tych okresów. Nie bez znaczenia pozostaje fakt, że w latach 1991 - 1993 i 2011 - 2018 nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia. Organ dodał, że zmarły nie był niezdolny do pracy i wyjaśnił, że nie dopatrzył się żadnych szczególnych okoliczności (zdarzeń o charakterze nadzwyczajnym, niemożliwych do przezwyciężenia wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego), które uniemożliwiały ojcu skarżącego kontynuowanie zatrudnienia. W konkluzji Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że sytuacja materialna skarżącego nie stanowi jedynego (wystarczającego) kryterium przyznania wnioskowanego świadczenia i dlatego jego wniosek o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku nie może zostać uwzględniony. W piśmie z dnia 6 września 2019 r. M. G., reprezentowany przez przedstawiciela ustawowego M. G. wniósł do Sądu skargę na opisaną decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji. W piśmie z dnia 5 lutego 2020 r. ustanowiony z urzędu pełnomocnik skarżącego zarzucił zaskarżonej decyzji naruszenie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, przez jego niewłaściwą wykładnię i zastosowanie oraz art. 77 i art. 80 w związku z art. 107 § 3 k.p.a. przez niedostateczne ustalenie okoliczności faktycznych sprawy, niewskazanie dowodów, które organ uznał za udowodnione oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. Zdaniem pełnomocnika, organ "nie zbadał stanu ubezpieczonego, nie stwierdził, czy stan niezatrudnienia wywodzi się z choroby, ewentualnie z choroby alkoholowej", nie ustalił, czy ubezpieczony podejmował próby przezwyciężenia tej choroby, nie ustalił i nie wyjaśnił, kiedy powstała niezdolność do pracy i co było jego przyczyną. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji jest lakoniczne, nie odnosi się do sytuacji życiowej skarżącego, w tym do jego sytuacji materialnej. Skarżący nie może podjąć zatrudnienia z uwagi na wiek (nieukończone 18 lat) oraz stan zdrowia, nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Z tego powodu przyznanie mu świadczenia jest uzasadnione, m. in. ze względu na zasadę współżycia społecznego. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zaskarżona decyzja nie narusza prawa i dlatego skarga podlega oddaleniu. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Przede wszystkim należy wyjaśnić, że renta rodzinna po zmarłym w drodze wyjątku jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, w związku z tym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia, jakie przysługiwałyby osobie zmarłej oraz przyczyny z powodu których osoba zmarła nie nabyła uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Świadczenie to może być przyznana, gdy organ ustali, że przyczyny dla których zmarły nie pracował są szczególne, wyjątkowe, nadzwyczajne, od niego niezależne i tylko wówczas gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres. Nawet najtrudniejsza sytuacja materialna wnioskodawcy, nie jest wystarczającą podstawą do przyznania wnioskowanego świadczenia. Należy dodać, że decyzja o przyznaniu świadczenia w trybie wyjątku jest decyzją uznaniową, co oznacza, że nawet w przypadku spełnienia wszystkich ustawowych przesłanek, wyłącznie do organu należy decyzja, czy przyzna świadczenie. W rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmówił przyznania skarżącemu renty rodzinnej po zmarłym ojcu w drodze wyjątku, ponieważ stwierdził, że nie wystąpiły szczególne okoliczności, które uniemożliwiały nabycie przez zmarłego ojca dziecka uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Zdaniem Sądu, ta ocena organu mieści się w granicach uznania administracyjnego, wyznaczonych art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Należy przypomnieć, że jako szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, należy rozumieć zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby, z powodu niemożliwości przezwyciężenia ich skutków. Chodzi więc o wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego, niezależnie od niego, stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają, czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Organ odmówił przyznania małoletniemu skarżącemu renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu, ponieważ stwierdził, że przez 48 lat życia "wypracował" 20 lat, 6 miesięcy i 22 dni okresów składkowych i nieskładkowych, jednakże w dziesięcioleciu przypadającym przed śmiercią (lata 2008 - 2018) udokumentował jedynie 1 rok, 10 miesięcy i 12 dni tych okresów. W latach 1991-1993 i 2011 - 2018 nie pracował i nie ma podstaw do przyjęcia, że to zatrudnienie uniemożliwiły jej jakieś szczególne okoliczności. W toku postępowania w tej sprawie strona skarżąca nie przedłożyła jakichkolwiek dowodów potwierdzających, że nastąpiło zdarzenie, które utrudniało czy wręcz udaremniało zmarłemu "wypracowanie" wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Postępowanie o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest wszczynane na wniosek strony, Ustawowy obowiązek podejmowania przez organ wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 k.p.a.) nie oznacza, że strona jest zwolniona ze współdziałania z organem w ustaleniu faktów i przedłożenia dowodów na ich potwierdzenie. W sprawach z zakresu świadczeń w drodze wyjątku inicjatywa dowodowa należy do strony, jeśli jej zdaniem istnieją dowody potwierdzające okoliczności przez nią wskazywane, a nie wynikają z dokumentów zgromadzonych z urzędu przez organ. Można dodać na marginesie, że pobyt w zakładzie karnym, o którym wspomina strona skarżąca we wniosku o przyznanie świadczenia, nie stanowi okoliczności szczególnej w rozumieniu art. 83 ust.1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (por. np. wyrok NSA z dnia 9 lutego 2005 r. sygn. akt I OSK 1111/04), ewentualna choroba alkoholowa zmarłego, również nie stanowi sama w sobie okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy, a na pewno nie uzasadnia tak dużych przerw w zatrudnieniu, jakie wystąpiły u zmarłego. Sąd nie kwestionuje trudnej sytuacji życiowej (zdrowotnej i finansowej) skarżącego. Rozumie jego położenie, jednakże oceniając legalność zaskarżonej decyzji na dzień jej wydania, stwierdzić trzeba, że jego wniosek o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku nie mógł zostać uwzględniony. Trzeba podkreślić, że świadczenie w drodze wyjątku nie stanowi świadczenia socjalnego, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet, gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się przez stronę o świadczenia z tytułu pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej przewidzianej dla osób znajdujących się w niedostatku. W myśl art. 2 ust. 1 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, pomocą społeczną są obejmowane osoby, które same, przy wykorzystaniu własnych uprawnień, zasobów i możliwości nie są w stanie przezwyciężyć trudnych sytuacji życiowych. Mając to wszystko na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał zarzuty skargi za nieuzasadnione. Zaskarżona decyzja nie narusza granic uznania administracyjnego, wyznaczonych przepisem art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych a także przepisów postępowania administracyjnego wymienionych w skardze. . Z przedstawionych powodów Sąd orzekł jak w sentencji, na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.