II SA/Wa 2346/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bronisław Szydło, Sędziowie Asesor WSA Jarosław Trelka, Asesor WSA Sławomir Antoniuk (spr.),, Protokolant Dorota Kwiatkowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 lutego 2007 r. sprawy ze skargi Z. R. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2006 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2006 r. nr [...] utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] września 2006 r. nr [...] odmawiającą przyznania Z. R. renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniego syna P. R. Z ustaleń organu i akt sprawy wynika następujący stan sprawy: Wnioskiem z dnia [...] lipca 2006 r. Z. R. wystąpiła o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniego syna po zmarłym [...]. W uzasadnieniu wniosku podniosła, że Sąd Okręgowy w O. orzeczeniem z dnia [...] lipca 2006 r., sygn. akt [...] i [...] odmówił przyznania jej synowi renty rodzinnej w trybie ustawowym. Jej były mąż – [...] legitymował się 20 letnim stażem pracy, lecz posiadał zbyt dużą przerwę pomiędzy ostatnim zatrudnieniem, a chwilą [...] śmierci. Po utracie pracy wykazywał typowe objawy osoby [...] wywołane chorobą alkoholową i z tego względu nie był w stanie podjąć pracy zarobkowej. Od listopada 2005 r., tj. od śmierci [...], wnioskodawczyni nie otrzymywała na utrzymanie dziecka jakichkolwiek środków pieniężnych. Wcześniej zaś uzyskiwała od byłego męża lub jego rodziny alimenty na dziecko. Po śmierci ojca dziecka, jego rodzina zaprzestała łożyć na utrzymanie syna twierdząc, że powinien on otrzymać rentę po zmarłym ojcu. Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] września 2006 r., wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. Uzasadniając rozstrzygnięcie organ podniósł, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Dlatego też w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlegało łączne spełnienie przesłanek wskazanych w ww. przepisie przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę. Z akt rentowych wynikało, że zmarły w wieku 46 lat ojciec małoletniego P. R. miał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 16 lat, 6 miesięcy i 8 dni. W dziesięcioleciu przypadającym przed datą zgonu zamiast wymaganych 5 lat ubezpieczenia udokumentowano tylko 1 rok, 8 miesięcy i 3 dni. Ponadto w latach 1977 – 1979 oraz 1992 – 1994 występowały przerwy w ubezpieczeniu, zaś od sierpnia 1997 r. po zaprzestaniu pobierania zasiłku dla bezrobotnych do czasu powstania całkowitej niezdolności do pracy w listopadzie 2005 r. (przez ponad 8 lat) nie został udowodniony żaden okres pracy potwierdzony opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne i ubezpieczenie emerytalne i rentowe. W wymienionych przerwach w zatrudnieniu ojciec dziecka nie miał orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Ponadto wykazany dochód przypadający na jednego członka rodziny wnioskodawczyni nie pozwalał na uznanie, że dziecko pozostawało bez niezbędnych środków utrzymania. Uznając powyższą decyzję za krzywdzącą, Z. R. wystąpiła o ponowne rozparzenie sprawy podnosząc, że jej były mąż posiadał ponad 16 letni staż pracy oraz 4 letni okres pracy w gospodarstwie rolnym rodziców, którego organ nie uwzględnił przy ustalania łącznego okresu zatrudnienia. Ponadto odwołująca się podniosła, że jej sytuacja materialna nie jest zadowalająca, bowiem po uiszczeniu stałych opłat pozostaje jej kwota [...] zł na 2 osoby, co przy częstych koniecznych wizytach dziecka u okulisty i związanych z tym wydatkach nie jest kwotą wystarczającą. Nie znajdując podstaw do uwzględnienia wniosku odwoławczego, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2006 r. utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu tej decyzji podtrzymał wcześniej prezentowane stanowisko w sprawie. Odnosząc się do argumentacji strony przedstawionej we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, organ podniósł, że okres pracy [...] w gospodarstwie rolnym rodziców w okresie od dnia [...] stycznia 1975 r. do dnia [...] marca 1979 r. nie mógł być brany pod uwagę przy ustalaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku. Bowiem zgodnie z art. 10 ust. 1 i 3 ww. ustawy, okres ten mógł zostać uwzględniony tyko w przypadku ubiegania się o emeryturę, a także uwzględnieniu podlegają tylko okresy ubezpieczenia społecznego rolników, za które opłacano przewidziane w odrębnych przepisach składki. Przebieg ubezpieczenia ojca dziecka przed datą zgonu nie dawał podstaw by przyjąć, że niespełnienie warunków świadczenia ustawowego było spowodowane szczególnymi okolicznościami. Ustalono bowiem, że ojciec dziecka od rozpoczęcia pracy zawodowej w dniu [...] września 1977 r., do zgonu w dniu [...] listopada 2005 r., tj. na przestrzeni ponad 28 lat aktywności zawodowej, udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący łącznie 16 lat, 6 miesięcy i 8 dni, który jest nieadekwatny do jego wieku. Ponadto w toku postępowania wyjaśniającego ustalono, że wnioskodawczyni zamieszkuje wspólnie z synem i matką oraz dysponuje łącznym dochodem w gospodarstwie domowym w wysokości [...] zł. Wykazany dochód w przeliczeniu na osobę w rodzinie wynosi [...] zł i znacznie przekracza wysokość najniższego świadczenia emerytalno – rentowego. Zaś przepis art. 83 powołanej ustawy uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Powyższa decyzją stała się przedmiotem skargi wniesionej przez Z. R. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której skarżąca wystąpiła o zmianę zaskarżonej decyzji i przyznanie wnioskowanego świadczenia. W skardze podniosła, że jej mąż po rozwodzie przeprowadził się do swoich rodziców zamieszkałych w popegeerowskiej wsi, gdzie występuje największe bezrobocie. Fakt że był alkoholikiem i mieszkał w takim środowisku z pewnością można uznać za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 powołanej ustawy, tym bardziej, że nie akceptując tej sytuacji, [...]. Zdaniem skarżącej, skoro okres pracy byłego męża w rolnictwie mógł być zaliczony przy ustaleniu prawa do emerytury, to mając na względzie dobro dziecka, powinien także być uwzględniony przy ustalaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku. Przez okres ponad 16 lat z przychodu [...] były odprowadzane do ZUS składki na ubezpieczenie społeczne. Skoro płatnik składek – ojciec dziecka - zmarł, to organ emerytalno – rentowy powinien wspomóc utrzymanie dziecka poprzez przyznanie świadczenia. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymał dotychczas zajmowane stanowisko w sprawie i przedstawił argumentację wykazującą niezasadność zarzutów skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. W zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. W przypadku uwzględnienia skargi, zgodnie z art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.), Sąd orzeka wyłącznie kasacyjnie. Oznacza to, że nie jest możliwe uwzględnienie wniosku strony zawartego w skardze, dotyczącego wydania rozstrzygnięcia co do istoty sprawy, stanowiącej przedmiot zaskarżonej decyzji. W niniejszej sprawie skarga podlega oddaleniu jako nieuzasadniona. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostającym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej wysokości odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, a jego przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza pozostawienia Prezesowi ZUS całkowitej swobody w tym zakresie. Z przepisu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wyłaniają się trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do renty lub emerytury musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, 2) ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym, z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, 3) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Z przepisu tego wynika, że prawo do świadczeń w nim przewidzianych przysługuje wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przez wnioskodawcę określonych warunków. Wskazać należy, że świadczenie przyznane w art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Jest to świadczenie, które może być przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do uzyskania renty na zasadach ogólnych. Ponadto z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach wynika, iż przede wszystkim konieczne jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Wyjaśnienia również wymaga, że wnioskowana renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Zatem organ był obowiązany w pierwszej kolejności zbadać spełnienie ww. przesłanek przez zmarłego ojca dziecka, a następnie przez samo dziecko. Zauważyć należy, że na przestrzeni ponad 28 lat aktywności zawodowej [...] udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący łącznie 16 lat, 6 miesięcy i 8 dni. W dziesięcioleciu przypadającym przed datą zgonu zamiast wymaganych 5 lat ubezpieczenia udokumentowano tylko 1 rok, 8 miesięcy i 3 dni. Ponadto w latach 1977 – 1979 oraz 1992 – 1994 występowały przerwy w ubezpieczeniu. Po zaprzestaniu pobierania zasiłku dla bezrobotnych od sierpnia 1997 r. przez ponad 8 lat nie został udowodniony żaden okres pracy potwierdzony opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne i ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Orzeczeniem Komisji Lekarskiej ZUS z dnia [...] kwietnia 2006 r. za całkowicie niezdolnego do pracy wymieniony został uznany dopiero z dniem śmierci, tj. [...] listopada 2005 r. Jak wskazała strona, przyczyną z powodu której [...] nie mógł podjąć zatrudnienia, była choroba alkoholowa. Wskazana przez skarżącą okoliczność, w świetle ugruntowanego orzecznictwa sądów administracyjnych, nie może być kwalifikowana jako spełniająca przesłankę z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy. Przykładowo NSA w wyroku z dnia 21 stycznia 2003 r., sygn. akt II SA 3404/02 (publik. LEX nr 142371) stwierdził, że uzależnienie alkoholowe nie stanowi niedającej się usunąć przeszkody, która uniemożliwiałaby świadczenie pracy. Nie jest też zdarzeniem skutkującym niezdolnością do pracy i jako takie nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Dodatkowo należy wskazać, że wobec ośmioletniej przerwy w zatrudnieniu, poprzedzającej datę śmierci [...], nawet zaliczenie 4 letniego (nieskładkowego) okresu pracy w gospodarstwie rolnym rodziców od dnia [...] stycznia 1975 r. do dnia [...] marca 1979 r.,wymienionego przy ustalaniu prawa do renty rodzinnej w zakresie niezbędnym do uzupełnienia wymaganego okresu ubezpieczenia, nie zmieniłoby zasadniczo sytuacji prawnej wymienionego w kontekście nabycia uprawnień do renty. Ponadto prawidłowo organ ocenił, że w niniejszej sprawie przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie mógł być zastosowany, albowiem po stronie skarżącej nie zachodzi przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania, co również eliminuje ją z kręgu osób mogących ubiegać się o świadczenie w drodze wyjątku. Sąd nie kwestionuje trudnej sytuacji materialnej małoletniego dziecka, bowiem środki, którymi dysponuje skarżąca na jego utrzymanie, mogą nie wystarczać na zaspokojenie wszystkich potrzeb. Jednak przepis art. 83 ust. 1 ww. ustawy uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych środków utrzymania. Tymczasem skarżąca posiada zabezpieczone potrzeby mieszkaniowe oraz stałą pracę. Pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z synem i matką. Osiąga miesięczne wynagrodzenie w wysokości [...] zł brutto, jej matka zaś dochód w wysokości [...] zł. Są to środki gwarantującej pokrycie niezbędnych wydatków dziecka i z tego względu należy je kwalifikować jako środki niewystarczające, ale nie niezbędne dla utrzymania małoletniego członka rodziny. Reasumując należy stwierdzić, że w przedmiotowej sprawie organ w sposób wyczerpujący zebrały materiał dowodowy, prawidłowo go ocenił i wydał zgodne z prawem rozstrzygnięcia oraz dostatecznie wyczerpująco uzasadnił zaskarżoną decyzję. Mając na uwadze powyższe, Sąd na podstawie art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł, jak w sentencji.