II SA/Wa 236/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Góraj, Sędziowie WSA Adam Lipiński (spr.), Stanisław Marek Pietras, Protokolant specjalista Elwira Sipak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 czerwca 2016 r. sprawy ze skargi małoletniej J. K. – reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego J. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2015 r. utrzymał w mocy swoją poprzedzającą decyzję z dnia [...] października 2015 r. o odmowie przyznania małoletniej J.K. (urodzonej w 1978 roku) renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym w dniu [...] lutego 2014 r. ojcu L.K.. Podstawę decyzji stanowił art. 138 § 1 pkt 1 Kpa. oraz art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2015 r. poz. 748 ze zm.). W uzasadnieniu decyzji Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wyjaśnił zasady przyznawania świadczenia w drodze wyjątku i wskazał, iż z okoliczności sprawy nie wynika aby brak spełnienia przesłanek do nabycia uprawnień w trybie zwykłym do świadczeń przewidzianych w Funduszu Ubezpieczeń Społecznych był spowodowany szczególnymi okolicznościami, niezależnymi od ojca dziecka. Całkowita niezdolność do pracy została ustalona wobec L.K. orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] lipca 2014 r. dopiero od dnia [...] lutego 2014 r. Na przestrzeni 35 lat życia, tj. na datę powstania niezdolności do pracy, zostało udowodnione tylko 5 lat, 2 miesiące i 27 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Natomiast w ocenianym do uprawnień 10-leciu, przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udokumentowano jedynie 1 rok, 4 miesiące i 19 dni okresów składkowych. W okresach od dnia 11 sierpnia 1999 r. do dnia 30 czerwca 2002 r. oraz od dnia 5 grudnia 2007 r. do dnia 4 lutego 2014 r. – to jest przez okres wynoszący łącznie ponad 9 lat - nie został udokumentowany jakikolwiek okres zatrudnienia poparty opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. W wykazanych przerwach wobec L. K. nie była orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Z "oświadczenia o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej", złożonego przez matkę małoletniej J. K. w dniu 24 sierpnia 2015 r. wynika, że w wyżej wskazanych okresach ojciec dziecka podejmował zatrudnienie bez ubezpieczenia. W ocenie organu, podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego ma ten skutek, że osoba, która podejmie takie zatrudnienie, świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Fakt ten nie może być uznany za okoliczność, która mogłaby zostać potraktowana jako zdarzenie wyjątkowe, niezależne od ubezpieczonego, w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ust. 1 ustawy. Trudności w znalezieniu pracy, zwłaszcza w sytuacji, gdy nie istnieją przeszkody w zatrudnieniu, a stan zdrowia ubezpieczonego pozwala na podjęcie zatrudnienia, nie mogą być uznane za szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ustawy. Organ przyznał, iż sytuacja materialna zainteresowanej jest niewątpliwie trudna, jednakże nie stanowi ona wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, albowiem nie jest to świadczenie socjalne, zaś kryteria jego przyznawania określa art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Matka małoletniej J.K. – J.K. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na powyższą decyzję. Prezesowi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zarzuciła naruszenie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez brak poczynienia ustaleń co do okoliczności, które spowodowały, że L. K. podejmował zatrudnienie bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego, czy robił to świadomie i celowo, czy też okoliczność pracy bez umowy nie zależała od niego. Skarżąca konkludowała, iż praca "na czarno" jest zjawiskiem powszechnym, wymuszonym marną kondycja rynku pracy. Dlatego organ, zrzucając odpowiedzialność za taki stan rzeczy na zmarłego ojca dziecka, narusza podstawowe zasady postępowania administracyjnego - działanie na podstawie przepisów prawa, stanie na straży praworządności, kierowanie się interesem społecznym i słusznym interesem obywateli. W uzupełnieniu skargi, pełnomocnik skarżącej wskazał na: 1. naruszenie przepisów postępowania administracyjnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie: naruszenie art. 75 § 1 w zw. art. 77 § 1 Kpa., poprzez brak zebrania w sposób wyczerpujący materiału dowodowego w niniejszej sprawie, a w szczególności brak zwrócenia się przez organ administracji do Powiatowego Urzędu Pracy w B. celem ustalenia czy ojciec dziecka – L.K. figurował w rejestrze osób bezrobotnych, a jeżeli tak to w jakich okresach, na okoliczność ustalenia czy ojciec dziecka poszukiwał legalnego zatrudnienia, faktycznego powodu pozostawania bez pracy i ewentualnie jego konieczności podjęcia pracy "na czarno", co nie pozostawało bez wpływu na ustalenie stanu faktycznego i rozstrzygnięcie sprawy; naruszenie art. 75 § 1 w zw. art. 77 § 1 Kpa., poprzez brak zebrania w sposób wyczerpujący materiału dowodowego w niniejszej sprawie, a w szczególności brak przesłuchania w charakterze świadków członków rodziny oraz sąsiadów J. K. na okoliczność opieki ojca nad córką J.K., podczas gdy skarżąca nie tylko wskazywała na świadczenie takiej opieki przez ojca, ale również wskazywała na fakt dorywczej pomocy ojcu w opiece nad dzieckiem przez babkę J.K., co nie pozostawało bez wpływu na ustalenie stanu faktycznego i rozstrzygnięcie sprawy; naruszenie art. 86 Kpa., poprzez nieprzesłuchanie w toczącym się postępowaniu administracyjnym strony, tj. J.K., pomimo że w niniejszej sprawie pozostawały niewyjaśnione fakty mające istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, co w konsekwencji wpłynęło na błędne ustalenie przez organ administracji okoliczności faktycznych, a to z kolei w oczywisty sposób wpłynęło na jej rozstrzygnięcie; naruszenie art. 77 § 1, art. 7, art. 80 oraz art. 8 Kpa., poprzez brak rzetelnego przeprowadzenia postępowania administracyjnego, a mianowicie zaniechanie zebrania przez organ w sposób wyczerpujący materiału dowodowego, brak prawidłowo poczynionych ustaleń faktycznych oraz zaniechanie przestrzegania podstawowych standardów procedury administracyjnej, co w konsekwencji doprowadziło do podważenia zaufania do władzy publicznej. naruszenie art. 107 § 3 oraz art. 11 Kpa, poprzez brak odniesienia się przez Organ w uzasadnieniu sporządzonej decyzji do podnoszonej przez skarżącą okoliczności 4-letniej opieki przez ojca nad małoletnią córką (oświadczenie J. K. z dnia 17 listopada 2015 r.), podczas gdy okoliczność ta miała kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, a nadto brak wskazania dowodów na których organ administracji się oparł oraz brak wskazania przyczyn z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, podczas gdy Prezes ZUS w wydanej decyzji winien przedstawić własne stanowisko w sprawie i podać motywy tego stanowiska wraz z ich szczegółowym wyjaśnieniem, a nie wyłącznie powtórzyć argumentację z uprzednio wydanej decyzji, co w konsekwencji doprowadziło do przeświadczenia o tendencyjności i stronniczości organu administracji. 2. naruszenie przepisów prawa materialnego, a mianowicie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez błędne uznanie, że w przedmiotowej sprawie nie zostały spełnione warunki określone tym przepisem, podczas gdy prawidłowa analiza okoliczności faktycznych prowadzi do odmiennego wniosku. Wskazując na powyższe zarzuty, pełnomocnik skarżącej wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji wraz z decyzja poprzedzającą oraz o przyznanie pełnomocnikowi kosztów zastępstwa prawnego świadczonego z urzędu. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie. Przypomniał, iż łączny okres ubezpieczenia ojca dziecka wynosił 5 lat i 3 miesiące na 17 lat aktywności zawodowej. Ojciec dziecka w latach 1999-2002, 2007-2014 pozostawał poza ubezpieczeniem. Fakt, że w czasie przerw w ubezpieczeniu świadczył prace z ubezpieczeniem nie powiązane, nie ma charakteru okoliczności szczególnej. Podkreślił, iż organ poczynił liczne ustalenia odnośnie sytuacji i przebiegu ubezpieczenia ojca dziecka. Fakt zaś, że nie dotarł do dowodów potwierdzających tezę skarżącej o niemożności znalezienia legalnej pracy przez okres 7 lat przez młodego, zdrowego i mobilnego mężczyznę, nie oznacza, że uchybił zasadom postępowania administracyjnego. Prawidłowość postępowania dowodowego nie zależy od tego, czy w jego konsekwencji strona będzie zadowolona z rozstrzygnięć organu. Skarżąca, czyniąc organowi w skardze zarzut niepoczynienia ustaleń odnośnie przyczyn podejmowania przez ojca dziecka pracy "na czarno" sama nie wskazuje na żadne dowody, mogące mieć dla sprawy znaczenie i powtarza jedynie swe stanowisko odnośnie sytuacji na rynku pracy, która w jej opinii całkowicie usprawiedliwia niepodejmowanie pracy legalnej niezależnie od tego, czy zainteresowany w ogóle o legalną pracę się ubiegał. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie, przy czym do przyznania tego świadczenia niezbędne jest łączne spełnienie wszystkich wyżej wymienionych warunków. Zawarte w cytowanym przepisie sformułowanie "wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty" zarówno praktyka orzecznicza jak i doktryna odnoszą do ubezpieczonego. Zatem w postępowaniu administracyjnym o świadczenie w drodze wyjątku istotne są przyczyny dla których ubezpieczony nie opłacał składek ubezpieczenia społecznego i ocena tych przyczyn pod kątem szczególnym okoliczności, które usprawiedliwiały by brak ubezpieczenia w pewnych okresach. Podkreślenia wymaga okoliczność, że pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie, ale zaistnienie w niniejszej sprawie szczególnych okoliczności usprawiedliwiających niemożność uzyskania przez zainteresowanego danego świadczenia w trybie zwykłym. W niniejszej sprawie nie wykazano szczególnych okoliczności, które mogły mieć wpływ na niemożność uzyskania przez L. K. uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, a zatem nie wykazano istotnej przesłanki warunkującej przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Szczególne podkreślenia wymaga okoliczność, iż L.K. imał się prac w budownictwie bez ich zarejestrowania. Okoliczność ta została bezspornie przyznana przez matkę małoletniej J.K. i małżonkę L.K. – J.K. w jej oświadczeniach dnia 21 września 2015 r. i z dnia 17 listopada 2015 r. Okoliczności tej nie można traktować jako usprawiedliwiającą brak uzyskania przez ojca dziecka uprawnień do świadczenia. Nadto okoliczność ta jest wysoce naganna, albowiem osoby wykonujące prace dorywcze - "na czarno" - jak to określa J.K., nie tylko, że nie ponoszą kosztów ubezpieczenia społecznego (poprzez nieodprowadzanie stosownych składek od dochodów) to także nie uiszczają stosownych podatków. Osoby takie czerpią zyski z takiej nierejestrowanej działalności i niezależnie od jej rozmiaru czasowego, chodź w niniejszej sprawi jest on znaczny, nie można takich osób traktować na równi z osobami, które w miarę swoich potrzeb wypełniają obowiązki ubezpieczeniowe i podatkowe. Nie można w niniejszym przypadku rozważać zaistnienia szczególnych okoliczności, usprawiedliwiających niespełnianie ustawowych przesłanek do ubezpieczenia, skoro przyczyna braku ciągłości ubezpieczenia - w rezultacie wypracowanie w wieku 36 lat (przy 17 latach aktywności zawodowej) zaledwie nieco ponad 5 lat stażu ubezpieczeniowego - była skutkiem świadomego stronienia od wykonywania przez ubezpieczonego legalnej pracy przez łączny okres ponad 9 lat (to jest na przestrzeni lat 1999-2002 i 2007-2014). Nie bez znaczenia są tu zawarte w aktach postępowania administracyjnego ustalenia dokonane przez lekarza orzecznika w orzeczeniu z dnia [...] lipca 2014 r. - ubezpieczony przejawiał wieloletnie uzależnienie od alkoholu, które doprowadziło do wypadku w 2009 roku. Natomiast samo leczenie choroby alkoholowej trwało u L. K. krótko (luty-kwiecień 2007 r.) i nie było nigdy kontynuowane. Na podstawie takich ustaleń nie można zatem twierdzić, iż ojciec dziecka uporczywie walczył z tym nałogiem. Zatem zasadne jest twierdzenie organu, iż brak jest w niniejszej sprawie istnienia szczególnych okoliczności usprawiedliwiających nieuzyskania przez ojca małoletniego dziecka minimalnego okresu ubezpieczeniowego, który warunkował by przyznanie świadczenia w trybie zwykłym, co uzasadnia odmowę przyznania świadczenia w drodze wyjątku, zaś świadczenie przez ubezpieczonego prac bez ubezpieczenia społecznego było jego świadomym wyborem. Wskazać tu należy, iż instytucja ubezpieczenia społecznego zakłada pewną solidarność ubezpieczonych, której zainteresowana nie dostrzega. Ubezpieczeni opłacają składki, aby korzystać w przyszłości z ubezpieczenia. Skoro ojciec dziecka wykonywał pracę tzw. "na czarno", mógł zatem sam opłacać ubezpieczenie. Skoro tego nie czynił, uznać należy, iż świadomie pozbawiał się ubezpieczenia. Nie do pogodzenia z zasadą równości byłoby, przyznanie obecnie świadczenia z Funduszy Ubezpieczeń Społecznych, do którego świadomie L.K. nie chciał się przyczyniać poprzez uiszczanie składek. Również chybione są wszystkie zarzuty skargi podniesione w piśmie uzupełniającym skargę. W oświadczeniu z dnia 21 września 2015 r. J.K. wskazuje miedzy innymi na świadków mających potwierdzić pracę L.K. bez ubezpieczenia na budowach oraz na okoliczność sprawowania opieki nad córką J. Organ nie przeprowadził dowodów na powyższe okoliczności, jednakże nie sposób z tego faktu wyprowadzać tak daleko idących wniosków, jak to uczyniono w uzupełnieniu skargi. Po pierwsze organ, jak wynika z treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji, przyznał fakt świadczenia przez L.K. pracy bez odprowadzania stosownych składek na ubezpieczenie społeczne. Nadto J.K. na przestrzeni całego postępowania administracyjnego nie wskazał na chociażby jednego z pracodawców, u którego jej małżonek miałby świadczyć pracę bez ubezpieczenia ani nie wskazał na konkretne okresy świadczenia w taki sposób pracy u konkretnych pracodawców. Powyższe, już a priori dyskredytuje potrzebę przeprowadzenia takiego dowodu w związku z treścią art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nadto sam fakt świadczenia pracy bez odprowadzania stosownych składek na ubezpieczenie społeczne musi być oceniane negatywnie i nie może stanowić okoliczności wyjątkowej w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, co zostało już wyjaśnione wyżej. Po drugie, zawarte dopiero w skardze, żądanie przeprowadzenia dowodu na okoliczność czy L.K. figurował w rejestrze osób poszukujących pracy w Powiatowym Urzędzie Pracy w B., w żaden sposób nie wpływa na ocenę prawidłowości przeprowadzenia postępowania administracyjnego przez organ, albowiem sąd administracyjny ocenia sprawę na podstawi materiału dowodowego zgromadzonego w danym postępowaniu, a w tym postępowaniu strona takiej inicjatywy nie przejawiała. Nadto sam fakt figurowania czy braku zgłoszenia danej osoby w rejestrach osób poszukujących pracy nie stanowi okoliczności usprawiedliwiającej brak legitymowani się ubezpieczeniem społecznym, zwłaszcza wobec niekwestionowanego faktu nagminnego i niekwestionowanego świadczenia pracy przez L.K. bez ubezpieczenia. Nadto materiał dowodowy nie potwierdza, żadnych osobistych starań ojca dziecka ukierunkowanych na poszukiwanie pracy. Nie bez znaczenia jest tu stwierdzony od 2009 roku stan alkoholizmu wyżej wymienionego. Po trzecie nie można traktować poważnie, oświadczeń o rzekomej opiece sprawowanej przez L.K. przez okres 4 lat nad córka J., skoro jak to zresztą wynika z pisma strony skarżącej, w opiece tej pomagała mu babka dziecka. Nie bez znaczenia dla oceny wartości dowodowej tego wniosku jest potwierdzony przez lekarza orzecznika długotrwały alkoholizm L.K. a także wnioski płynące z okoliczności, wskazach w tymże wniosku - dlaczego L.K. nie mógł świadczyć pracy legalnej, skoro babka mogła sprawować opiekę nad dzieckiem. Zatem, w ocenie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, brak jest w niniejszej sprawie naruszenia przez organ art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 80, art. 86, art. 7, art. 8, art., art. 11 i w konsekwencji art. 107 § 3 Kpa, które to naruszenia miały by mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Postępowanie administracyjne cechuje się szybkością i logiką, dlatego nie przeprowadza się w nim wniosków dowodowych, które nie zmierzają do wyjaśnienia sprawy i nadto są wewnętrznie sprzeczne. Powyższe czyni także chybiony zarzut naruszenia art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Także nie najlepsza sytuacja rodziny (dochody J.K. kształtują się w wysokości około [...] zł.) brutto miesięcznie, nie może stanowić podstawy do przyznania świadczenia a to z tej przyczyny, iż rodzina nie jest w niedostatku i nadto z tego powodu, iż trudna sytuacja życiowa nie jest jedynym kryterium przyznania świadczenia drodze wyjątku. Podjęte w niniejszej sprawie decyzje Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych to jest z dnia [...] grudnia 2015 r. i wcześniejsza z dnia [...] października 2015 r. - odmawiająca przyznania świadczenia w drodze wyjątku, są z powyższych względów prawidłowe. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie nie dopatrzył się naruszenia prawa przy podejmowaniu tych decyzji, które mogło by skutkować ich uchyleniem bądź stwierdzeniem ich nieważność. Dlatego, mając powyższe na uwadze na podstawie art. 132 i art. 151 przepisów Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji wyroku.