II SA/Wa 237/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Adam Lipiński, Sędziowie WSA Bronisław Szydło (spr.), Eugeniusz Wasilewski, Protokolant Aleksandra Kołyszko, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 06 lipca 2005 r. sprawy ze skargi D. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2004 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję z dnia [...] września 2004 r. 2. zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie decyzją z dnia [...] listopada 2004 r. znak: [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] września 2004 r. znak: [...], wydaną na podstawie art. 83 art. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.), odmawiającą przyznania D. P. renty rodzinnej dla jej małoletnich dzieci: K. (ur. [...] listopada 1989 r.), Renaty (ur. [...] marca 1991 r.), K. (ur. [...] grudnia 1993 r.), D. (ur. [...] czerwca 2004 r.), po zmarłym w dniu [...] grudnia 2003 r. ojcu dzieci G. P. W uzasadnieniu podał, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym, w pierwszej kolejności ustalane są uprawnienia, jakie przysługiwałyby zmarłemu do otrzymania świadczenia, o którym mowa w art. 83 ust 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Przyznanie tego świadczenia w świetle postanowień powołanego przepisu jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnia następujące warunki: ” jest lub był osobą ubezpieczoną, ” nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, ” nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, ” nie ma niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS ustalił, że zmarły w wieku 40 lat ojciec małoletnich dzieci skarżącej, G. P., legitymował się okresem ubezpieczenia wynoszącym 13 lat 11 miesięcy i 14 dni i jest to, w ocenie Prezesa, zbyt krótki okres w stosunku do wieku, aby uzasadniał przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, bowiem renta jest świadczeniem z ubezpieczenia społecznego powiązanym z opłacaniem składek na to ubezpieczenie. Ponadto w wykonywanym zatrudnieniu wystąpiły przerwy w latach 1986-1988, 1989-1990, 1990-1992, 1997-2000 oraz 2000-2002. Zdaniem Prezesa ZUS, nie zostały wykazane szczególne okoliczności, uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia w okresach tych przerw i nabyciu przez G.P. uprawnień do świadczenia ustawowego. Prezes ZUS podkreślił, że w okresie wymienionych przerw w zatrudnieniu ojciec dzieci skarżącej, z uwagi na ówczesny stan zdrowia, był zdolny do pracy i z tego powodu nie istniały przeszkody do kontynuowania ubezpieczenia. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skarżąca D. P. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z [...] września 2004 r., zarzucając, że przy ich wydawaniu Prezes ZUS nie uwzględnił szeregu okoliczności, które w ocenie skarżącej miały wpływ na wynik rozstrzygnięcia wniosku o przyznanie w drodze wyjątku renty rodzinnej dla jej małoletnich dzieci. Podniosła, że zmarły w wieku 40 lat, na [...], mąż G. P. w ostatnich dziesięciu latach przed śmiercią legitymował się okresem ubezpieczenia 4 lata 3 miesiące 22 dni. Ostatnim dniem jego zatrudnienia był [...] lutego 2003 r., a więc przed śmiercią pozostawał bez zatrudnienia jedynie 9 miesięcy. Podkreśliła również, że renta rodzinna przeznaczona jest dla jej małoletnich czworga dzieci w wieku od 15 lat do 6 miesięcy. Znajduje się obecnie w bardzo trudnej sytuacji materialnej. Zakład pracy, w którym dotychczas jest zatrudniona ulega likwidacji i w związku z tym otrzymała wypowiedzenie umowy o pracę. Jest jedynym żywicielem rodziny i obecnie brakuje jej pieniędzy na zaspokojenie podstawowych potrzeb rodziny, a nie może uzyskać od nikogo żadnej pomocy. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, powołując się na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne, wnosił o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje: Na wstępie zaznaczyć należy, że zgodnie z treścią art. 1§ 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej. Innymi słowy, sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w tym postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Rozpatrując skargę p. D. P. pod tym kątem Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Uprawnienie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie możliwości przyznawania świadczeń wyjątkowych nie oznacza bynajmniej, że organ w zakresie istniejącej delegacji ustawowej może w sposób dowolny kreować stosunki prawa. Decyzja uznaniowa musi czynić zadość zakreślonym przez ustawodawcę granicom regulacji prawnej, a w sprawie takiej jak niniejsza decyzja musi wykazywać właściwe zastosowanie przepisu z wyczerpaniem wszystkich jego elementów w ramach zakreślonego stanu faktycznego dla pełnego określenia praw i obowiązków jej adresata. Sądowa kontrola decyzji uznaniowych jest ograniczona i sprowadza się do oceny, czy organ rozstrzygający badał sprawę w zakresie dyrektyw ustawowych, jak również, czy zebrał i rozważył cały materiał dowodowy w danej sprawie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków określonych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, podjąć pracy zarobkowej i nie mają niezbędnych środków utrzymania Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Konstrukcja tego przepisu wskazuje, że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie. Ustalenie tego musi jednak nastąpić w prawidłowo przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym. Prezes ZUS podejmujący decyzje administracyjne w sprawie świadczeń w trybie art. 83 ust. 1 tej ustawy jest związany rygorami procedury administracyjnej. Wynika to wyraźnie z przepisu art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, który mówi, iż w postępowaniu w sprawach o świadczenia określone w tej ustawie stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. Prezes Zakładu winien więc przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 kpa), a więc podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. Jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymagań określonych w art. 107 § 3 kpa. W niniejszej sprawie Prezes ZUS dopuścił się naruszenia wszystkich tych reguł procesowych w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, czego dowodem są przede wszystkim uzasadnienia obu jego decyzji. Sprowadzają się one wyłącznie do przytoczenia okoliczności faktycznych, które w jego ocenie wpłynęły na odmowę, nie wspominają natomiast o tych, które mogą stanowić podstawę do przyznania świadczenia w trybie wyjątkowym. Prezes ZUS stwierdził, że zmarły ojciec dzieci skarżącej w wieku 40 lat miał udowodniony okres ubezpieczenia wynoszący 13 lat 11 miesięcy i 14 dni i jest to zbyt krótki okres w stosunku do wieku, który uzasadniał pozytywne załatwienie wniosku skarżącej o przyznanie w drodze wyjątku renty rodzinnej dla jej małoletnich dzieci. Nie podał natomiast, jaki staż uzasadniałby podjęcie pozytywnej decyzji w tej sprawie. Na marginesie należy zauważyć, że stwierdzenie w zaskarżonej decyzji, iż okres składkowy wynoszący 13 lat 11 miesięcy i 14 dni jest zbyt krótki w stosunku do wieku 40 lat życia, aby uzasadniał pozytywne załatwienie wniosku skarżącej, jest dowolne i nie ma oparcia w przepisach prawa powszechnie obowiązującego. Prezes ZUS podał również, że w zatrudnieniu G.P. wystąpiły liczne przerwy w latach: 1986-1988, 1989-1990, 1990-1992, 1997-2000 oraz 2000-2002, co uzasadniało odmowę przyznania skarżącej w drodze wyjątku renty rodzinnej po zmarłym ojcu jej małoletnich dzieci. Z uzasadnienia obu decyzji wynika, że wniosek o przyznanie tego świadczenia Prezes ZUS oceniał wyłącznie według wymagań odnoszących się do "zwykłej" renty rodzinnej po zmarłym - na warunkach określonych w art. 66 do 74 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie ma żadnego odniesienia do stanu faktycznego sprawy, do ustawowych przesłanek decydowania o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. W szczególności, organ nie wyjaśnił i nie poddał ocenie przyczyn, z powodu których ojciec dzieci skarżącej, mając za sobą prawie czternastoletni okres składkowy, zaprzestał wykonywania pracy zawodowej po dniu [...] lutego 2003 r. Prezes ZUS pominął zupełnie to, że w ocenionym 10-leciu przed zgonem, G. P. legitymował się okresem ubezpieczenia 4 lata 3 miesiące i 22 dni, a także nie wyjaśnił, jakie były przyczyny zaprzestania pracy na 9 miesięcy przed śmiercią i niepodjęcia przez niego w tym okresie dalszego zatrudnienia. Organ nie wyjaśnił nawet, czy w tym okresie był on zarejestrowany jako poszukujący pracy we właściwym Urzędzie Pracy. Przyznanie renty w drodze wyjątku nie jest uzależnione od stażu ubezpieczeniowego, którego długość, według Prezesa ZUS, ma być wprost proporcjonalna do wieku samego ubezpieczonego. Art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie formułuje takiego warunku. Posługuje się natomiast stwierdzeniem, zgodnie z którym niespełnienie wymagań do uzyskania renty na zasadach ogólnych wskutek szczególnych okoliczności upoważnia ubezpieczonego do ubiegania się o przyznanie świadczeń w trybie wyjątkowym, przy jednoczesnym spełnieniu pozostałych przesłanek. Należy przez to rozumieć, że nie długość okresu odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne decyduje o możliwości przyznania renty ustawowej, ale wymagany zgodnie z art. 58 ust. 1 pkt 5 ustawy o emeryturach i rentach z FUS okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 5 lat w przypadku osób, u których niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat. Skoro więc G. P. posiadał okres ubezpieczenia wynoszący 4 lata 3 miesiące i 22 dni w ostatnim dziesięcioleciu przed zgonem, a ponadto, że pracy zaprzestał na 9 miesięcy przed śmiercią, to należało te okoliczności rozważyć w aspekcie stwierdzenia, że "do wymaganego ustawowego okresu ubezpieczenia, od którego zależy prawo do renty, brakuje niewielki okres". Organ nie odniósł się również do bardzo trudnej sytuacji materialnej skarżącej i jej rodziny. Sprawa wymaga ponownego, bardzo pilnego, wnikliwego i wszechstronnego rozpoznania, zgodnie z wiążącymi wskazaniami Sądu, zawartymi w uzasadnieniu Sądu, przy uwzględnieniu, że skarżąca została pozbawiona środków niezbędnego utrzymania dla siebie i rodziny. Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1c w związku z art. 132 oraz 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), Sąd orzekł jak w punktach 1 i 2 sentencji wyroku.