II SA/Wa 2376/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Antoniuk, Sędzia WSA Iwona Maciejuk (spr.), Sędzia WSA Tomasz Szmydt, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 20 kwietnia 2021 r. sprawy ze skargi W. L. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2020 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] sierpnia 2020 r. nr [...] o odmowie przyznania W. L. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu organ przytoczył treść art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 53 ze zm.). Wskazał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga spełnienia łącznie wszystkich warunków określonych w art. 83 ust. 1 ustawy, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Prezes ZUS wyjaśnił, że w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w rybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Podał, że okolicznością szczególną może być jedynie zdarzenie lub trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby. Prezes ZUS stwierdził, że po ponownej analizie zebranego materiału dowodowego nadal nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których wnioskodawca nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Organ podał, że wnioskodawca nie wykazał, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowały okoliczności, na które wnioskodawca nie miał wpływu. Wskazał, że do powstania całkowitej niezdolności do pracy w wieku 56 lat wnioskodawca udokumentował jedynie 10 lat i 17 dni okresów składkowych. Organ zaznaczył, że świadczenie w drodze wyjątku przyznawane jest osobom aktywnym zawodowo i jakkolwiek nie jest wprost uzależnione od stażu pracy, to jednak staż ten nie może pozostawać bez wpływu na ocenę wystąpienia warunków przewidzianych w tym przepisie. W 10-leciu przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – wnioskodawca nie udokumentował żadnego okresu składkowego i nieskładkowego. Organ wskazał, że wnioskodawca w okresach od [...].07.1983 r. do [...].07.1985, od [...].06.1994 r. do [...].01.1996 r., od [...].05.1997 r. do [...].09.2019 r., tj. do powstania całkowitej niezdolności do pracy nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. W wymienionych przerwach wobec wnioskodawcy nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli wnioskodawcy, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Prezes ZUS stwierdził, że przeprowadzona analiza akt nie wskazuje, aby w wykazanych przerwach wnioskodawca nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. Całkowita niezdolność do pracy uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia została ustalona orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z [...] marca 2020 r. od dnia [...] września 2019 r. Nie istniały zatem przeciwwskazania ze względu na stan zdrowia ani inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiły wnioskodawcy kontynuowanie zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Organ zaznaczył, że częściowa niezdolność do pracy, która istniała od grudnia 2018 r. do [...] kwietnia 2019 r. jedynie ograniczała, a nie uniemożliwiała całkowicie wykonywanie zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi. Organ zaznaczył, że ocenie podlegała też sytuacja materialna, ale nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Organ podniósł, że świadczenie z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Z tych względów organ nie przyznał renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2020 r. nr [...] stała się przedmiotem skargi W. L. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżący wskazał, że nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności. Podniósł, że nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy. Wskazał, że nie ma niezbędnych środków utrzymania. Podał, że przerwy w zatrudnieniu spowodowane były okolicznościami od niego niezależnymi. Po roku 1980 bardzo trudno było znaleźć pracę, były zwolnienia i bardzo duże bezrobocie. W związku z tym, jak podał, nie miał możliwości nabyć uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Były to okoliczności, na które nie miał wpływu. Wskazał, że od najmłodszych lat pracował i pomagał rodzicom na roli. Podał, że jego obecna sytuacja materialna jest bardzo zła, leki są bardzo drogie, koszty utrzymania bardzo wysokie. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, reprezentowany przez radcę prawnego, w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując ustalenia dokonane w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga nie podlegała uwzględnieniu. W ocenie Sądu, postępowanie przeprowadzone zostało przez organ zgodnie z wymogami ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r., poz. 256), zwanej dalej k.p.a., a ustalenie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie braku spełnienia łącznie wszystkich przesłanek uprawniających do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku jest – w stanie faktycznym tej sprawy – prawidłowe. Zaskarżona i poprzedzająca ją decyzja Prezesa ZUS nie naruszają prawa. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Powołany przepis pozwala na uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Zgodnie z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie. W sprawie niniejszej organ prawidłowo stwierdził, że nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły wnioskodawcy nabycie uprawnień w trybie zwykłym. Ocena organu w tym zakresie nie była dowolna. Organ nie naruszył przepisów postępowania administracyjnego, w tym art. 7, art. 77 § 1, czy art. 80 k.p.a. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji odpowiada wymogom art. 107 § 3 k.p.a. i nie pozostawia wątpliwości, z jakich powodów organ świadczenia w drodze wyjątku nie przyznał. W sprawie tej jest bezsporne, że skarżący jest osobą całkowicie niezdolną do pracy od [...] września 2019 r., zgodnie z orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] marca 2020 r., a od grudnia 2018 r. był osobą częściowo niezdolną do pracy (orzeczenie komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] grudnia 2018 r.). Nie może w świetle powyższego budzić wątpliwości, że to nie stan zdrowia do dnia [...] września 2019 r. był przyczyną niewypracowania świadczenia w trybie zwykłym. Gdyby zaś przyjąć, że w czasie częściowej niezdolności do pracy utrudnione było podjęcie zatrudnienia, to nie może budzić wątpliwości, że skarżący nie wykazał, aby wcześniej istniały niezależne od niego przeszkody uniemożliwiające podjęcie zatrudnienia. Z akt administracyjnych wynika, że skarżący do czasu powstania całkowitej niezdolności do pracy (w wieku 56 lat) udokumentował jedynie 10 lat i 17 dni okresów składkowych. Wprawdzie świadczenie w drodze wyjątku nie jest wprost uzależnione od stażu pracy, jednakże nie budzi wątpliwości, że ustawodawca przewidział możliwość jego przyznania osobom, które na przestrzeni całego życia wykazywały aktywność zawodową, a jedynie na skutek okoliczności niemożliwych do przezwyciężenia nie były w stanie wypracować świadczenia w trybie zwykłym (v. wyrok NSA z dnia 20 grudnia 2005 r. sygn. akt I OSK 764/05, orzeczenia.nsa.gov.pl). W skardze strona powołała się na duże bezrobocie po roku 1980 i trudności w znalezieniu pracy. Jednakże skarżący wykazał, co wynika z akt administracyjnych, okresy zatrudnienia tak w latach 80-tych, jak i w latach 90-tych. W tych latach zatrudnienia, jak wynika z akt organu, wnioskodawca wielokrotnie korzystał też urlopów bezpłatnych (Informacja ZUS Oddział w [...], źródła utrzymania na przestrzeni całego życia pracownika-ubezpieczonego, inne przerwy w zatrudnieniu – ubezpieczeniu i przyczyny tych przerw). Z akt administracyjnych sprawy wynika, że skarżący w poszczególnych okresach był także zarejestrowany w PUP jako osoba bezrobotna. Ostatni okres rejestracji wnioskodawcy jako osoby bezrobotnej przypada na okres od [...].04.1998 r. do [...].08.1999 r. Skarżący nie przedstawił żadnych informacji, które pozwalałyby organowi na przyjęcie, że mogły istnieć obiektywne i niezależne od woli wnioskodawcy okoliczności, które uniemożliwiały wykonywanie zatrudnienia, czy innej działalności objętej ubezpieczeniami. Z akt sprawy nie wynika i skarżący także nie twierdził i nie wykazał, aby w okresie zarejestrowania w PUP, jako osoba bezrobotna, samodzielnie poszukiwał pracy, a pracodawcy odmawiali jego zatrudnienia. W 10-leciu przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy wnioskodawca nie udokumentował żadnych okresów składkowych i nieskładkowych. Zasadnie organ wskazał, że z akt sprawy nie wynika, aby przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Sąd wziął pod uwagę informacje zawarte w znajdującym się w aktach administracyjnych piśmie kierownika OPS z dnia [...] lipca 2020 r., z którego to pisma wynika, że wnioskodawca posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...].09.2013 r. Sama ta okoliczność nie stanowi jednakże okoliczności uniemożliwiającej podjęcie zatrudnienia. Zwrócić trzeba bowiem przy tym uwagę, że z akt administracyjnych wynika także, iż lekarz orzecznik ZUS w orzeczeniu z dnia [...] kwietnia 2015 r. stwierdził, że W. L. nie jest niezdolny do pracy. Także Komisja Lekarska ZUS w orzeczeniu z dnia [...] listopada 2010 r. stwierdziła, że W. L. nie jest całkowicie niezdolny do pracy. Liczne okresy przerw w zatrudnieniu, w tym brak okresów składkowych i nieskładkowych przez ostatnie 20 lat (od [...].05.1997 r. do [...].09. 2019 r.) przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, przy jednoczesnym niewykazaniu żadnych okoliczności szczególnych, które czyniły niemożliwym kontynuowanie zatrudnienia, nie daje podstaw do podważenia stanowiska organu zajętego w decyzji. Skarżący w toku postępowania administracyjnego nie przedłożył żadnej dodatkowej dokumentacji, która pozwalałaby przyjąć, że to stan zdrowia przed ustaloną datą całkowitej niezdolności do pracy mógł mieć wpływ na kwestię podjęcia zatrudnienia i która podważałaby orzeczenia lekarza orzecznika, czy komisji lekarskiej wydawane od 2010 r. Podniesiona w skardze okoliczność pracy od najmłodszych lat i pomocy udzielanej rodzicom w gospodarstwie rolnym, nie stanowią szczególnej okoliczności na gruncie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Jak wskazano w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 maja 2014 r. sygn. akt II SA/Wa 2176/13, za szczególne okoliczności w sprawach z zakresu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uznaje się jakieś konkretne zdarzenie lub trwały stan, które mogą powodować niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty, czyli wykluczać aktywność zawodową osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Z akt sprawy nie wynikają żadne okoliczności, które można byłoby zakwalifikować jako szczególne w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, które nie pozwoliły na wypracowanie świadczenia w trybie zwykłym. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się, że okres formalnej rejestracji jako osoby bezrobotnej w urzędzie pracy nie stanowi okoliczności szczególnej na gruncie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (v. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00, wyrok NSA z dnia 5 kwietnia 2002 r., sygn. akt II SA 3741/01, wyrok NSA z dnia 3 września 2014 r. sygn. akt I OSK 1396/14, wyrok NSA z dnia 7 sierpnia 2013 r., wyrok NSA z dnia 3 września 2014 r. sygn. akt I OSK 1396/14, wyrok NSA z dnia 24 lipca 2001 sygn. akt 444/01, wyrok NSA z dnia 7 sierpnia 2013 r., sygn. akt I OSK 517/13, orzeczenia.nsa.gov.pl). Organ w sprawie tej nie kwestionował obecnej niezdolności do pracy skarżącego ani trudnej sytuacji materialnej, jednakże pojęcie szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS odnoszone musi być do okoliczności, które uniemożliwiły wypracowanie świadczenia w trybie zwykłym. Ocena dokonana przez organ w tym zakresie nie była dowolna i zaskarżona decyzja nie narusza prawa. Sama trudna sytuacja materialna nie stanowi wystarczającej podstawy do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie w drodze wyjątku nie jest, jak zasadnie wskazał organ, świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy (v. wyrok NSA dnia 5 listopada 2014 sygn. akt I OSK 2148/14, orzeczenia.nsa.gov.pl). Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 w zw. z art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), orzekł jak w wyroku.