II SA/Wa 2420/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Karolina Kisielewicz - Sierakowska (spr.), Sędzia WSA Joanna Kube, Asesor WSA Mateusz Rogala, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 6 czerwca 2024 r. sprawy ze skargi M. Ł. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku oddala skargę. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2023 r. (nr [...] ) na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1251) odmówił przyznania M. L. świadczenia (renty z tytułu niezdolności do pracy) w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji Prezes ZUS wyjaśnił, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe, gdy 1) wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym; 2) nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności; 3) nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; 4) nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Warunki te muszą być spełnione łącznie, a zatem niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Organ administracji podniósł, że przy rozstrzyganiu w przedmiocie świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są powody niespełnienia przez ubezpieczonego wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Prezes ZUS dodał, że w orzecznictwie sądów administracyjnych powszechnie przyjęty jest pogląd, że za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, uważa się tylko zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Odnosząc powyższe do okoliczności rozpatrywanej sprawy, organ podał, że wniosek M. L. o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, nie zasługuje na uwzględnienie. Ubezpieczona, która udowodniła objęcie ubezpieczeniem emerytalno-rentowym w wieku 25 lat ([...] czerwca 2008 r.), została uznana za całkowicie niezdolną do pracy w wieku 40 lat (od dnia [...] lutego 2023 r.) i do tego czasu udokumentowała staż ubezpieczeniowy wynoszący tylko 6 lat, 7 miesięcy i 14 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. W latach 2012 - 2014 wnioskodawczyni nie wykonywała pracy ani innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowym. We wskazanym okresie nie była wobec niej orzeczona całkowita niezdolność do pracy (a jedynie częściowa), co oznacza, że przyczyną braku uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym nie był stan zdrowia. Częściowa niezdolność do pracy jedynie ograniczała wykonywanie zatrudnienia, ale go nie uniemożliwiała. Prezes ZUS dodał, że wnioskodawczyni nie udokumentowała również innych zdarzeń zewnętrznych, niezależnych od jej woli, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec. Z tym rozstrzygnięciem M. L. nie zgodziła się i wywiodła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W skardze podniosła, że jej pierwsze zatrudnienie miało miejsce po upływie 25 roku życia i wynikało z tego, że będąc uprawniona do renty rodzinnej po ojcu, kontynuowała naukę. Skarżąca podała, że w latach 2012 – 2014 była zatrudniona na podstawie umowy o pracę i umowy zlecenia, pracowała także wówczas, gdy orzeczono o jej częściowej niezdolności do pracy. Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie z przyczyn wywiedzionych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. W piśmie procesowym z dnia 2 lutego 2024 r. M. L. ponowiła dotychczasową argumentację dodając, że od [...] września 2011 r. do [...] maja 2012 r., od [...] października 2012 r. do [...] października 2012 r., od [...] kwietnia 2014 r. do [...] czerwca 2014 r. i od [...] sierpnia 2014 r. do [...] sierpnia 2014 r. była zatrudniona na podstawie umów o pracę i zlecenia. Wskazała również, że w późniejszym okresie, tj. od [...] czerwca 2015 r. do [...] lipca 2022 r. świadczyła pracę na podstawie umowy o pracę. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku: po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek, co oznacza, że brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W ocenie Sądu Prezes ZUS prawidłowo ustalił, że M. L. nie spełniła jednej z przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, nie wykazała bowiem szczególnych okoliczności uniemożliwiających jej spełnienie warunków wymaganych w ustawie do uzyskania emerytury lub renty na zasadach ogólnych. Należy zauważyć, że żaden przepis ustawy emerytalnej nie zawiera definicji "szczególnych okoliczności", dlatego też ich wystąpienie, w odniesieniu do każdego przypadku, winno być stwierdzone indywidualnie. Posługując się tym zwrotem ustawodawca daje pewną swobodę w kwalifikowaniu stanów faktycznych pod tym kątem, co dodatkowo podkreśla cel powołanej regulacji. Chodzi tu o taki przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, który mieści się w zakresie semantycznym pojęcia "szczególnych okoliczności", a więc zdarzeń, które na gruncie ustawy ograniczają, utrudniają, czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 października 2000 r., II SA 954/00, LEX nr 53788). Szczególne okoliczności to zarówno zdarzenia o charakterze siły wyższej, jak i wszelkiego rodzaju sytuacje, które powodują, że dana osoba pozostaje w istocie poza kręgiem zainteresowania pracodawców. Wymaga podkreślenia, że zgodnie z treścią art. 14 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy, dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Od orzeczenia lekarza orzecznika osobie zainteresowanej przysługuje sprzeciw do komisji lekarskiej Zakładu w ciągu 14 dni od dnia doręczenia tego orzeczenia (ust. 2a). Stosownie zaś do treści art. 14 ust. 3 powołanej ustawy, orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej, stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji. Prezes ZUS jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, jak również orzeczeniem komisji lekarskiej wydanym wskutek rozpoznania wniesionego sprzeciwu (wyrok NSA z dnia 16 kwietnia 2015 r. sygn. akt I OSK 1397/14). Analiza dokumentów sprawy skarżącej wskazuje, że wobec M. L. orzeczona została częściowa niezdolność do pracy od dnia [...] września 2021 r., natomiast całkowita niezdolność do pracy od dnia [...] lutego 2023 r. (orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] kwietnia 2023 r. i z dnia [...] czerwca 2023 r.). Oznacza to, że do tej daty - [...] lutego 2023 r. (tj. orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy), stan zdrowia nie uniemożliwiał skarżącej podjęcia zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Nadto w toku postępowania nie wykazano żadnych innych niż stan zdrowia, szczególnych okoliczności, które można byłoby uznać za usprawiedliwione przeszkody w podjęciu zatrudnienia przez skarżącą. Jeżeli więc skarżąca nie posiadała wcześniej stosownego orzeczenia, a "szczególną okoliczność" wiąże ze swoim stanem zdrowia w okresie, kiedy nie orzeczono jeszcze wobec niej całkowitej niezdolności do pracy, to należy przyjąć, że nie została spełniona jedna z trzech przesłanek, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie stanowi bowiem przeszkody do podjęcia pracy orzeczenie częściowej niezdolności do pracy. Częściowa niezdolność do pracy może co najwyżej ograniczać, lecz nie wyłączać możliwości podjęcia pracy. Materiał dowodowy sprawy wskazuje, że skarżąca w ciągu 40 lat życia (do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy), udokumentowała okres ubezpieczenia wynoszący 6 lat, 7 miesięcy i 14 dni okresów składkowych i nieskładkowych, w tym 5 lat, 10 miesięcy i 17 dni okresów składkowych oraz 8 miesięcy i 27 dni okresów nieskładkowych. Do ustalonego w powyższym wymiarze stażu ubezpieczeniowego M. L. zaliczony został m. in. (powoływany przez nią w piśmie procesowym z dnia [...] lutego 2024 r.), okres zatrudnienia od [...] września 2011 r. do [...] maja 2012 r., od [...] października 2012 r. do [...] października 2012 r., od 1 kwietnia 2014 r. do [...] czerwca 2014 r. i od 1 sierpnia 2014 r. do [...] sierpnia 2014 r. na podstawie umów o pracę i zlecenia. Przeprowadzona przez Sąd analiza dokumentów sprawy dotyczących przebiegu ubezpieczenia M. L. prowadzi do wniosku, że jej staż ubezpieczeniowy ustalony został prawidłowo z uwzględnieniem wszystkich okresów składkowych i nieskładkowych. Jednocześnie z dokumentów sprawy wynika, że we wskazywanym przez organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji czasie (lata 2012 – 2014) nastąpiła przerwa w wykonywaniu przez skarżącą zatrudnienia lub innej działalności objętej obowiązkiem opłacania składek na ubezpieczenie emerytalno-rentowe w okresie od [...] listopada 2012 r. do [...] marca 2014 r., od [...] lipca 2014 r. do [...] lipca 2014 r. oraz od [...] września 2014 r. do [...] maja 2015 r. W ocenie Sądu, brak jest obiektywnych okoliczności dających podstawę do przyjęcia, że niemożność uzyskania świadczenia rentowego w zwykłym trybie była okolicznością niezawinioną przez skarżącą. Brak jest też podstaw do stwierdzenia, że przyczyną przerw w ubezpieczeniu były okoliczności szczególne, na które sama skarżąca nie miałby wpływu. Nie została zatem spełniona pierwsza z przesłanek wymienionych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, co w świetle konieczności kumulatywnego ich spełniania, wyklucza przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Zdaniem Sądu zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Sąd nie dopatrzył się żadnego naruszenia przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania lub stwierdzenia nieważności. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2022 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku. Sąd rozpoznał sprawę na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, na podstawie art. 119 pkt 2 powołanej ustawy.