II SA/Wa 25/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Grochowska-Jung, Sędziowie Sędzia WSA Ewa Kwiecińska (spr.), Asesor WSA Przemysław Szustakiewicz, Protokolant Michał Sułkowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 marca 2007 r. sprawy ze skargi R. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2006 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] października 2006 r. nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. R. M. wnioskiem z dnia [...] lipca 2006 r. zwrócił się do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie jego małoletniej córce P. M. świadczenia w drodze wyjątku, po zmarłej matce B. M. We wniosku wskazał, że okoliczność nieprzepracowania przez żonę 5 lat w ostatnim dziesięcioleciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy była powodem odmowy przyznania prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, w trybie zwykłym. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2006 r. nr [...] odmówił przyznania świadczenia. Wyjaśnił, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Wskazał, że zmarła matka dziecka na przestrzeni [...] lat życia miała udowodniony okres ubezpieczenia wynoszący 16 lat 9 miesięcy i 17 dni. W ostatnim dziesięcioleciu przed zgonem na wymagane 5 lat przypada jedynie 1 rok 8 miesięcy i 17 dni. W latach 1987-1988 oraz 1995-2003 nie został udokumentowany żaden okres zatrudnienia poparty opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne i ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Organ stwierdził, że nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia i nabyciu uprawnień do świadczenia ustawowego, gdyż w wymienionych przerwach matka dziecka nie miała orzeczonej przez lekarza orzecznika ZUS całkowitej niezdolności do pracy i nie istniały przeszkody do kontynuowania ubezpieczenia. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy R. M. wskazał na trudną sytuację materialną swoją i córki. Oświadczył, że jest zarejestrowany jako bezrobotny w Powiatowym Urzędzie Pracy i nie posiada żadnych środków utrzymania. Powołując się na zły stan swojego zdrowia wskazał na brak możliwości podjęcia pracy. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] listopada 2006 r. nr [...] utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję. W uzasadnieniu wskazał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe w przypadku łącznego spełnienia przesłanek określonych w art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). W związku z tym, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Również szczególna okoliczność, o której mowa w wymienionym przepisie odnosi się do osoby zmarłej. Z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności, na skutek których matka dziecka nie nabyła uprawnień do świadczenia ustawowego. W ocenie organu R. M. nie wykazał, aby niespełnienie warunków do świadczenia ustawowego spowodowane było okolicznościami, na które ubezpieczona nie miała wpływu. Za okoliczność szczególną, o której mowa wyżej, nie uznaje się – jak podał organ – że w okresie od [...] stycznia 1996 r. do [...] października 2003 r., tj. przez okres 7 lat i 9 miesięcy, wymieniona nie wykonywała zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Podał, że w tym czasie nie była wobec matki dziecka orzeczona całkowita niezdolność do pracy, a zatem nie istniały przeciwwskazania do kontynuowania zatrudnienia. Przerwa w zatrudnieniu bez wskazania wiarygodnych przyczyn bezczynności zawodowej, nie mieści się w pojęciu szczególnych okoliczności. Podnoszone trudne warunki materialne były brane pod uwagę, ale nie stanowią wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Z tego też względu mimo spełnienia innych wymaganych powołanym przepisem przesłanek, brak było podstaw do przyznania świadczenia. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na wymienioną wyżej decyzję Prezesa ZUS, R. M. wskazał przede wszystkim na brak środków finansowych na zaspokojenie podstawowych potrzeb. Wskazał na zły stan swojego zdrowia, uniemożliwiający podjęcie pracy zarobkowej. Podał, że córka uczęszcza do [...] klasy Technikum [...], co wiąże się z koniecznością ponoszenia wydatków szkolnych. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. Dodatkowo wskazał, że sama trudna sytuacja materialna nie jest wystarczającą przesłanką przyznania świadczenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd, stosownie do art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Analizując niniejszą sprawę pod tym kątem Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Zarówno bowiem zaskarżona decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, jak również decyzja ją poprzedzająca, wydane zostały z naruszeniem prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), zwanej dalej również ustawą o emeryturach i rentach, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. W świetle powołanego przepisu przyznanie świadczenia pozostawiono uznaniowej decyzji Prezesa ZUS. Podkreślenia wymaga jednakże, iż możliwość decydowania według uznania nie oznacza, że organ ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę podczas rozpatrywania wniosku o przyznanie świadczenia. W postępowaniu w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku stosuje się – zgodnie z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach, przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), zwanej dalej również kpa, chyba że ustawa stanowi inaczej. Prezes ZUS podejmujący decyzję administracyjną w tego rodzaju sprawach jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej, określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Musi przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 kpa), jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 kpa i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 kpa. W rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych naruszył wymienione reguły procesowe w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 7 kpa, w toku postępowania administracyjnego organy administracji publicznej stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. W przedmiotowej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie podjął niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Zarówno w zaskarżonej decyzji, jak i w decyzji ją poprzedzającej organ przyjął, że w sprawie nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności. Z akt postępowania administracyjnego wynika jednakże, iż organ nie dokonał żadnych ustaleń, co do powodów niepodejmowania zatrudnienia i braku opłacania składek przez matkę dziecka w wymienionym przez organ okresie. Wskazania wymaga, że skarżący miał świadomość i nie kwestionował, że w ostatnim dziesięcioleciu jego żona nie przepracowała 5 lat. Powyższe jednoznacznie wynika z wniosku o przyznanie świadczenia dla małoletniej córki. Kwestią o zasadniczym znaczeniu było zatem, w postępowaniu o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, ustalenie przez organ, jakie były tego przyczyny i na tej podstawie dokonanie następnie oceny, czy spełniona została przesłanka szczególnych okoliczności, o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach. Jest oczywiste – w świetle treści wniosku R. M. – że nie było mu wiadomo, jakie okoliczności faktyczne i prawne mają wpływ na ustalenie uprawnień do świadczenia w drodze wyjątku. Obowiązkiem organu było zatem wskazanie stronie postępowania, że w sprawie o przyznanie tego świadczenia, inaczej niż w postępowaniu o przyznanie świadczenia w trybie zwykłym, ma znaczenie, co było przyczyną niewykonywania zatrudnienia i nieodprowadzania składek na ubezpieczenie, we wskazanym wyżej okresie, przez matkę dziecka. Obowiązek udzielania stronie informacji faktycznej i prawnej wynika wprost z art. 9 kpa, a bierność organu w tym zakresie stanowi naruszenie prawa. Samo stwierdzenie przez organ, że w okresie niewykonywania zatrudnienia nie była wobec matki dziecka orzeczona całkowita niezdolność do pracy nie przesądza jeszcze o rzeczywistym braku występowania w sprawie szczególnych okoliczności. Również stwierdzenie organu, że w wymienionych wyżej przerwach nie istniały przeszkody do kontynuowania ubezpieczenia – niepoparte żadnym materiałem dowodowym – nie pozwala uznać, że okoliczność ta została udowodniona. Podkreślić należy, iż, jak to wynika z akt sprawy, zmarła matka dziecka pracowała w okresie od [...] października 2003 r. do chwili powstania w marcu 2005 r. – całkowitej niezdolności do pracy. Podjęła zatem skuteczne starania o wypracowanie niezbędnego stażu ubezpieczeniowego. Stosunkowo młody wiek ubezpieczonej w chwili powstania całkowitej niezdolności do pracy w połączeniu z trudnościami w znalezieniu pracy mógł być przyczyną tego, iż zmarła B. M. nie zdołała wypracować niezbędnego stażu ubezpieczeniowego. Okoliczność ta winna być brana przez organ pod uwagę przy ponownej ocenie przyczyn niespełnienia przez B. M. warunków ustawowych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie zbadał wyczerpująco wszystkich okoliczności faktycznych niniejszej sprawy i w konsekwencji nie dopełnił obowiązku zgromadzenia pełnego materiału dowodowego, pozwalającego na obiektywną i wnikliwą jego ocenę. W związku z naruszeniem przez organ art. 7, art. 9, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 kpa, a także art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez utrzymanie w mocy swojej wcześniejszej decyzji dotkniętej wymienionymi wadami, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w punkcie 1 sentencji. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji Sąd orzekł, na podstawie art. 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.