II SA/Wa 2545/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kwiecińska, Sędziowie WSA Andrzej Góraj, Ewa Grochowska – Jung (spr.), Protokolant spec. Marek Kozłowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 lutego 2012 r. sprawy ze skargi M. K. – przedstawicielki ustawowej małoletnich J. i K. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2011 r., nr [...], po ponownym rozpatrzeniu sprawy z wniosku M. K., przedstawicielki ustawowej małoletnich J. i K. K. o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, utrzymał w mocy decyzję podjętą w dniu [...] kwietnia 2011 r., nr [...], odmawiającą przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu powyższej decyzji Prezes ZUS stwierdził, że świadczenie na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, a powyższe warunki muszą być spełnione łącznie i renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie ojciec dzieci na przestrzeni 35 lat życia posiada udowodnione okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące 4 lata 10 miesięcy i [...] dni. Nie bez znaczenia jest fakt, że w okresach od [...] lipca 1999 r. do [...] czerwca 2000 r. oraz od [...] października 2000 r. do [...] stycznia 2006 r. J. K. nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi. Stąd też – w ocenie organu – nie zostały wykazane żadne szczególne okoliczności uniemożliwiające ojcu dziecka przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia i nabyciu uprawnień do świadczeń na zasadach ogólnych. W sprawie była również oceniana sytuacja materialna, jednakże nie stanowi ona jedynego kryterium przyznawania spornego świadczenia. Odnosząc się do podniesionych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy okoliczności związanych z nadużywaniem przez ojca dzieci alkoholu oraz faktu odejmowania leczenia, organ podniósł, iż z przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego wynika, że ojciec dzieci podejmował leczenie od 2002 r. Jednak zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych uzależnienie alkoholowe nie stanowi niedającej się usunąć przeszkody, która uniemożliwiałaby świadczenie pracy. Nie jest też zdarzeniem skutkującym niezdolnością do pracy i jako takie nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy (por. wyrok NSA z dnia 23 lutego 2003 r. sygn. akt: II SA 3403/02). Pojawienie się choroby alkoholowej nie eliminuje automatycznie z rynku pracy, jakkolwiek może stanowić pewne utrudnienie w zachowaniu stabilności zatrudnienia. Jednakże przyznanie renty z uwagi na alkoholizm oznaczałoby popieranie przez państwo zachowań prowadzących do tej choroby, co należy uznać za wykluczone. Organ zwrócił również uwagę, że orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] września 2011 r. ojciec dzieci został uznany całkowicie niezdolnym do pracy i niezdolnym do samodzielnej egzystencji od [...] lipca 2010 r., a więc po okresach przerw w zatrudnieniu w latach 1999 - 2000 i 2000 - 2006. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie M. K. zakwestionowała powyższą decyzję, zarzucając jej brak ustaleń w zakresie prowadzonej przez J. K. działalności gospodarczej, oparcie decyzji o sprzeczne z ustawą o emeryturach i rentach z FUS ustalenia dotyczące tożsamości ubezpieczenia z opłacaniem składek, niesprawdzenie możliwości otrzymania renty na zasadach ogólnych. W uzasadnieniu skargi wskazała na nieprawidłowości dotyczące wyliczenia składek przez męża oraz na fakt, iż był on wyrokiem sądowym zobowiązany do świadczeń alimentacyjnych na dzieci. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe argumenty faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie, jednakże z innych powodów, aniżeli podniesione przez skarżącą. Zezwala na to treść art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), w myśl którego sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, lecz nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności (§ 2). Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2009 r. Dz. U. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Choć przyznanie tego świadczenia ustawodawca pozostawił uznaniowej decyzji organu, to nie oznacza to, że ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę podczas rozpatrywania wniosku o przyznanie świadczenia. Przyznanie przedmiotowego świadczenia jest uzależnione od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech przesłanek. Jednak ustalenie ich istnienia musi nastąpić w prawidłowo przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym. Stosownie bowiem do brzmienia art. 124 ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia określone w tej ustawie stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. z 2000 r. Dz. U. Nr 98, poz. 1071 ze zm.). Innymi słowy mówiąc, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, jest związany regułami postępowania administracyjnego, które określają jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. Stąd też musi on przestrzegać m.in. zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej, a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy (art. 7 k.p.a.). Jest również zobowiązany do należytego oraz wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.) i musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 k.p.a. Tymczasem w rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dopuścił się naruszenia powołanych przepisów prawa procesowego w stopniu mogącym mieć – zdaniem Sądu – istotny wpływ na jej wynik. Organ nie podjął bowiem niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Otóż we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżąca podała, że ojciec dzieci przez ostatnie lata nadużywał alkoholu i narkotyków, co w konsekwencji przyczyniło się do jego śmierci. Stwierdzić zatem w tym miejscu należy, że za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 ustawy uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby. Wprawdzie alkoholizm sam w sobie nie może stanowić okoliczności szczególnej, o jakiej mowa w art. 83 ust. 1 ustawy, jednak podlegać musi ocenie w całokształcie wszystkich innych okoliczności, charakteryzujących określony przypadek i składających się na przebieg drogi życiowej określonej osoby w kontekście uprawnień do ubezpieczenia społecznego. Z tego mianowicie powodu, że jak wiele innych chorób jest to dolegliwość, do powstania której człowiek, w mniejszym lub większym stopniu, przyczynia się świadomie bądź nie. Jednak skutki tej choroby nie zależą już w pełni tylko od jego woli. Sam fakt uzależnienia od alkoholu ojca dzieci, mający niewątpliwie wpływ na nieuzyskanie przez niego uprawnień rentowych w trybie zwykłym, nie może więc być traktowany niejako automatycznie jako sankcja wykluczająca jego małoletnie dzieci z grona adresatów normy zawartej w art. 83 ust. 1 powołanej ustawy. Rozróżnić bowiem należy sytuację, kiedy osoba uzależniona od alkoholu podejmuje bądź nie podejmuje próby leczenia i w tym pierwszym przypadku, nawet nieskutecznym w zakresie rokowania, można ją traktować, jako usprawiedliwiającą brak wymaganego okresu ubezpieczenia. Z jednym wszakże zastrzeżeniem, a mianowicie indywidualnego podejścia do każdego z tych przypadków. Jak wynika z dokumentacji zgromadzonej w aktach administracyjnych, zmarły J. K. od 2002 r. był leczony (kilkakrotnie hospitalizowany) z uzależnienia od alkoholu. Ukończył podstawowy program leczenia oraz podjął terapię indywidualną i grupową. Nadto, czego nie zauważa organ, wskazać należy, iż pomimo choroby alkoholowej ojciec dzieci pracował, prowadził działalność gospodarczą a zgon nastąpił w trakcie ubezpieczenia. Nie można zatem wykluczyć, że gdyby nie śmierć J. K. w dniu [...] listopada 2010 r., nadal prowadziłby on działalność gospodarczą podjętą w dniu [...] maja 2008 r. i biorąc pod uwagę jego wiek, byłby w stanie wypracować odpowiedni okres niezbędny do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Wskazać należy również, iż zmarły ojciec dzieci ma udokumentowane 4 lata 10 miesięcy i [...] dni okresów składkowych i nieskładkowych, zaś beneficjentami świadczenia mają być po śmierci ojca małoletni członkowie jego rodziny: córka ur. [...] 2008 r. i syn. ur. [...] 2005 r., którzy są pozbawieni podstawowych środków utrzymania. W takim przypadku skutki choroby alkoholowej mogą i powinny być kwalifikowane w kategoriach szczególnych okoliczności, których wystąpienie w przedmiotowej sprawie zanegował organ. W związku z powyższym, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § i 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji. O wykonalności zaskarżonej decyzji orzeczono na mocy art. 152 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.