II SA/Wa 257/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA – Ewa Marcinkowska (sprawozdawca) Sędzia WSA – Sławomir Antoniuk Sędzia WSA – Olga Żurawska – Matusiak Protokolant – starszy sekretarz sądowy Dorota Kwiatkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 października 2014 r. sprawy ze skargi Z. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Prezes ZUS) decyzją nr [...] z dnia [...] grudnia 2013 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] listopada 2013 r. nr [...], o odmowie przyznania Z. M. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Do wydania powyższych decyzji doszło w następującym stanie faktycznym i prawnym: Wnioskiem z dnia 18 września 2013 r. Z. M. zwrócił się do Prezesa ZUS o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. We wniosku wyjaśnił, że orzeczeniem z dnia [...] lipca 2013 r. lekarz orzecznik ZUS uznał go za osobę całkowicie niezdolną do pracy. Niezdolność do pracy powstała 14 maja 2013 r. Decyzją z dnia [...] sierpnia 2013 r. ZUS Oddział w [...] odmówił mu przyznania prawa do renty w trybie zwykłym. Pomimo 11 lat, 6 miesięcy i 23 dni łącznego okresu ubezpieczenia nie została, w ocenie ZUS, spełniona przesłanka powstania niezdolności do pracy w okresie 18 miesięcy od ustania ostatniego ubezpieczenia. Ostatni dzień ubezpieczenia w jego przypadku przypadł na dzień 16 sierpnia 2008 r. Podał ponadto, że ma 45 lat i ze względu na rodzaj schorzenia ma przeciwskazania do pracy wymagającej wysiłku fizycznego. Ma wykształcenie podstawowe. Był niewykwalifikowanym pracownikiem budowlanym i ze względu na wiek nie ma żadnej możliwości przekwalifikowania. Wyjaśnił również, że ma na utrzymaniu dwie małoletnie córki, z których jedna ma opóźniony rozwój psychoruchowy i została zaliczona do osób niepełnosprawnych. Wskazał również, że jego żona jest na rencie chorobowej. W dodatkowym oświadczeniu z dnia 24 października 2013 r. Z. M. podał, że w okresie od 1992 r. do 1998 r. z powodu braku pracy powrócił do rodziców i pracował w ich gospodarstwie rolnym. Wyjaśnił, że pomagał im w pracy w gospodarstwie oraz w drobnych pracach budowlanych. W 1998 roku rozpoczął prowadzenie działalności gospodarczej, ale zmuszony był ją zlikwidować ponieważ nie przynosiła dochodów. Wskazał także, że w styczniu 2013 r. zachorował na grypę i chorował do marca 2013 r., a w maju 2013 r. lekarze stwierdzili u niego zapalenie mięśnia sercowego. Od tamtej pory często przebywa w szpitalu. Prezes ZUS decyzją z dnia [...] listopada 2013 r., wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), odmówił przyznania Z. M. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji, powołując się na treść art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych organ podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS wyjaśnił, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ wskazał, iż z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że na przestrzeni 44 lat życia wnioskodawca udokumentował 11 lat, 6 miesięcy i 23 dni łącznego okresu ubezpieczenia. W latach 1992-1998 oraz 200-2003 nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Ponadto z dniem 16 sierpnia 2008 r. wnioskodawca zaprzestał zatrudnienia i do czasu powstania całkowitej niezdolności do pracy, tj. do dnia 14 maja 2013 r., przez ponad 4 lata nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi. W ocenie Prezesa ZUS, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec Z. M. nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Nie istniały zatem w tym czasie przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Organ podkreślił również, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, jednak nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. W skierowanym do Prezesa ZUS wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Z. M. wskazał, że ciężko choruje na niewydolność serca. W dniu 15 października 2013 r. trafił do szpitala w celu implantacji kardiowertera defibrylatora z funkcją resynchronizującą. Podniósł, że w jego przypadku istniały szczególne okoliczności z powodu których nie nabył uprawnień do renty w trybie zwykłym. Wyjaśnił, że stan jego zdrowia systematycznie się pogarszał. Przebyte wirusowe zapalenie wątroby typu B w istotny sposób wpłynęło na możliwość podjęcia przez niego zatrudnienia. Do tego dołączyły problemy kardiologiczne. Wskazał także, że wykazany okres zatrudnienia dowodzi, iż nie uchylał się od pracy, ale na skutek niezależnych od niego okoliczności nie był w stanie osiągnąć okresu ubezpieczenia uprawniającego do renty. Prezes ZUS, w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, decyzją z dnia [...] grudnia 2013 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] listopada 2013 r. odmawiającą przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji organ podtrzymał swoją wcześniejszą argumentację wskazując, iż renta z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku nie może być przyznana, ponieważ w sprawie nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności, na skutek których wnioskodawca nie spełnił warunków do przyznania świadczenia w trybie zwykłym. Organ podkreślił przy tym, że przez szczególne okoliczności rozumie się zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Może to być jedynie zdarzenie lub trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby. Organ ponownie podniósł, iż z dokumentacji rentowej wynika, że na przestrzeni 44 lat życia wnioskodawca udokumentował 11 lat, 6 miesięcy i 23 dni łącznego okresu składkowego i nieskładkowego, oraz że okres ten jest nieadekwatny do jego wieku. Wyjaśnił przy tym, że wprawdzie świadczenie w drodze wyjątku nie jest wprost uzależnione od stażu pracy, to jednak staż ten nie może pozostawać bez wpływu na ocenę wystąpienia warunków do przyznania świadczenia przewidzianych w ustawie. Prezes ZUS przywołał okresy przerw w zatrudnieniu wnioskodawcy i wskazał, że przez łączny okres 14 lat wnioskodawca nie podejmował zatrudnienia, ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi. W okresach tych przerw nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Nie istniały zatem przeciwskazania, ze względu na stan zdrowia wnioskodawcy lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiły kontynuowanie zatrudnienia, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Całkowita niezdolność do pracy została zaś ustalona u wnioskodawcy orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] lipca 2013 r. dopiero od dnia 14 maja 2013 r. W końcowej części uzasadnienia decyzji organ wskazał, że świadczenia w drodze wyjątku przyznawane na podstawie art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie są świadczeniami socjalnymi, przyznawanymi jedynie według potrzeb, lecz są świadczeniami z ubezpieczenia społecznego. W skardze na powyższą decyzję skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie Z. M. wniósł o jej uchylenie. W uzasadnieniu skargi wyjaśnił, że przerwy w jego zatrudnieniu nie były przez niego zawinione. W okresach tych przerw podejmował prace dorywcze, ale pracodawcy nie chcieli zawrzeć z nim umowy o pracę. Wyjaśnił, że okres lat 90-tych był trudny dla zatrudnienia i pracodawcy zatrudniali najchętniej "na czarno", aby ograniczyć koszty. Podniósł ponadto, że nie uchylał się od zatrudnienia. Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie podtrzymując w całości argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do zarzutów skargi organ wyjaśnił, iż fakt długoletniej pracy "na czarno" nie może być uznany za okoliczność szczególną – zwłaszcza w sytuacji, gdy skarżący nie wskazuje na żadne dane pracodawców, którzy mieliby wyzyskać trudną sytuację na rynku pracy i uchylić się od zgłoszenia pracowników do ubezpieczenia. Dodatkowo organ wyjaśnił, że skarżący w okresie przerwy w ubezpieczeniu w latach 1992 -1998 przebywał i pracował w gospodarstwie rolnym rodziców, podejmując w tym czasie dodatkowo prace dorywcze ale nie skorzystał z możliwości zgłoszenia się do ubezpieczenia społecznego rolników. W ocenie organu należy zatem uznać, że nie był on zainteresowany ciągłością ubezpieczenia. Zdaniem organu, nie ulega wątpliwości, że skarżący jest całkowicie niezdolny do pracy, jednakże niezdolność ta spowodowana była nagłą przyczyną kardiologiczną i nie uzasadnia przerw w ubezpieczeniu, które rozpoczęły się na początku lat 90-tych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia. Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.). Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów, Sąd stwierdził, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j. Dz. U. z 2013 r. poz. 1440 ze zm.), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Należy jednocześnie podkreślić, że świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Brak niezbędnych środków utrzymania nie może być wyłączną przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 powołanej. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy można wykazać, że ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "zwykłego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku w niniejszej sprawie byłoby zatem możliwe tylko w przypadku wykazania, że skarżący przejawiał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia. Z brzmienia art. 83 ust. 1 wynika, że jest to przepis na podstawie którego właściwy w sprawie organ wydaje decyzję, kierując się uznaniem administracyjnym. Określenie, że muszą zaistnieć szczególnie uzasadnione okoliczności, usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek, należy do oceny organu, który okoliczności danej sprawy musi poddać wnikliwej analizie, indywidualizując każdy rozpatrywany przypadek. To jednak podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie powinien wskazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem. W ocenie Sądu, w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, iż nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdyż w przypadku skarżącego nie można stwierdzić, że na skutek szczególnych okoliczności nie spełnił on warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do renty w trybie zwykłym. Na przestrzeni 44 lat życia, na dzień ustalenia całkowitej niezdolności do pracy – skarżący posiadał udokumentowane okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące 11 lat, 6 miesięcy i 23 dni. W okresie od 6 stycznia 1992 r. do 20 września 1998 r., od 16 sierpnia 2000 r. do 10 lipca 2003 r. oraz od 17 sierpnia 2008 r. do 14 maja 2013 r., tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy, nie został udowodniony u skarżącego żaden okres zatrudnienia, ani innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. We wskazanych przerwach w ubezpieczeniu nie była wobec skarżącego orzeczona całkowita niezdolność do pracy, a zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Nie istnieją również żadne inne okoliczności usprawiedliwiające okresy przerw w ubezpieczeniu skarżącego, które można by uznać za szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Usprawiedliwieniem takim nie może być fakt podejmowania przez skarżącego prac dorywczych, bez odprowadzania składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Zaznaczyć należy, że świadome zatrudnianie się bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek nie może być uznane za okoliczność uniemożliwiającą nabycie uprawnień do świadczenia ustawowego. Jest to bowiem wynik takiego, a nie innego wyboru osoby decydującej się na tego rodzaju postępowanie, która winna liczyć się też z jego prawnymi konsekwencjami w sferze ubezpieczeń społecznych (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 kwietnia 2001 r., sygn. akt II SA 3238/00, Lex nr 50999). Podobnie należy ocenić okres pracy skarżącego w gospodarstwie rolnym rodziców obejmujący lata 1992 – 1998. Skarżący w tym okresie nie podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników. Okres tej pracy nie zwiększył zatem stażu ubezpieczeniowego skarżącego. Również w tym przypadku skarżący wykonywał zatem świadomie pracę nie korzystając z możliwości objęcia ubezpieczeniem społecznym. Fakt ten nie może zatem stanowić okoliczności szczególnej w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Skarżący jest aktualnie osobą niezdolną do pracy, jednakże okoliczność ta nie stanowi samoistnej przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Ponadto zauważyć należy, że niezdolność do pracy, która pojawiła się u skarżącego od 2013 r., związana jest z niewydolnością serca będącą skutkiem powikłań pogrypowych. Obecny stan zdrowia skarżącego nie może zatem w żaden sposób usprawiedliwiać jego krótkiego stażu ubezpieczeniowego oraz występujących przerw w ubezpieczeniu. Jak już wskazano powyżej, przerwy w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne obejmują okresy, w których skarżący był zdolny do pracy. W przypadku skarżącego nie zaistniały zatem żadne szczególne okoliczności, na skutek których nie nabył on uprawnień do przyznania świadczenia w trybie zwykłym. Niewątpliwie sytuacja materialna skarżącego jest trudna. Nie wystarcza to jednak do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, jakim jest świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się przez skarżącego o świadczenie z tytułu pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej przewidzianej dla osób znajdujących się w niedostatku. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] listopada 2013 r. odpowiadają prawu. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.