II SA/Wa 259/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kube (spr.), Sędzia WSA Ewa Radziszewska-Krupa, Sędzia WSA Waldemar Śledzik, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 25 sierpnia 2022 r. sprawy ze skargi O.K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, dalej: "organ", "Prezes ZUS", wydał w dniu [...] grudnia 2021 r., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735, z poźn. zm.), decyzję nr [...], którą utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] października 2021 r. o odmowie przyznania O. K. renty rodzinnej po zmarłym ojcu W. K.. Organ wydał ww. decyzję wobec uchylenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie - wyrokiem z dnia 22 stycznia 2021 r. sygnatura akt II SA/Wa 925/20 - zaskarżonej decyzji z dnia [...] marca 2020 r. i poprzedzającej ją decyzji z [...] stycznia 2020 r. znak: [...]. Organ uzasadniając rozstrzygnięcie zaznaczył, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2021 r. poz. 291 z późn. zm.), dalej: "ustawa emerytalna", możliwe jest, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił wszystkie wymienione w tym przepisie warunki. Renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z powyższym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie przez wnioskodawcę-członka rodziny po osobie zmarłej. W świetle art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej tylko udowodnione szczególne okoliczności, które spowodowały brak wymaganego okresu ubezpieczenia, połączonego z należytym opłacaniem składek, mogą stanowić podstawę do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Za szczególną okoliczność organ uznał tylko zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Dodatkowo wskazał, że okolicznością szczególną może być jedynie zdarzenie lub trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby. Prezes ZUS stwierdził, że z przedłożonych przez wnioskodawcę dokumentów oraz pozyskanych danych z Kompleksowego Systemu Informatycznego ZUS wynika, że udokumentowane okresy składkowe i nieskładkowe ojca, który stał się całkowicie niezdolny do pracy w wieku 44 lat, wynoszą łącznie 5 lat, 11 miesięcy i 7 dni. W 10-leciu przed dniem śmierci ojca, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – udowodniono tylko 8 miesięcy okresów składkowych (są to wyłącznie okresy wykonywania pracy w trakcie odbywania kary pozbawienia wolności). Organ wskazał, iż przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. W okresach od [...] marca 1996 r. do [...] czerwca 1997 r., od [...] czerwca 1999 r. do [...] lutego 2001 r., od [...] kwietnia 2001 r. do [...] kwietnia 2007 r., od [...] maja 2009 r. do [...] grudnia 2017 r. wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez ojca wnioskodawcy pracy podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Wprawdzie przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych. Przy czym przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Zdaniem organu, z przeprowadzonej analizy akt sprawy nie wynika, aby w wykazanych okresach ojciec strony nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. We wskazanych przerwach nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od jego woli, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Całkowita niezdolność do pracy, uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia ojca wnioskodawcy, została ustalona orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] sierpnia 2021 r. dopiero od [...] sierpnia 2019 r. Organ zaznaczył, że orzeczenie zostało wydane po dokonaniu analizy przedstawionej przez wnioskodawcę dokumentacji medycznej z przebiegu leczenia oraz pozyskanej z Narodowego Funduszu Zdrowia. W wymienionych okresach nie istniały zatem przeciwwskazania do podjęcia zatrudnienia ze względu stan zdrowia lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiły kontynuowanie zatrudnienia przez ojca wnioskodawcy w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Organ zauważył, że samo istnienie choroby, na które powołuje się wnioskodawca we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy. Ponadto ustalenie początków niezdolności do pracy nie może opierać się na dowolnych przypuszczeniach, lecz konieczne są dowody zawierające dokładne dane, pozwalające na niewątpliwe bądź z przeważającym prawdopodobieństwem ustalenie daty lub czasu powstania niezdolności. Organ stwierdził, że ZUS wystąpił do NFZ, a następnie do placówek medycznych wskazanych przez NFZ, i uzyskał dokumenty medyczne ojca wnioskodawcy. Lekarz Orzecznik po analizie zgromadzonej dokumentacji medycznej ustalił, że stał się on całkowicie niezdolny do pracy od [...] sierpnia 2019 r., a ponadto uznał, że brak jest danych wskazujących na istnienie niezdolności do pracy przed [...] sierpnia 2019 r. Prezes ZUS podkreślił, że o całkowitej niezdolności do pracy orzeka lekarz orzecznik ZUS lub komisja lekarska ZUS. Niezdolność do pracy nie może być stwierdzona przez innego lekarza lub wynikać z subiektywnego przekonania samego zainteresowanego. Jednocześnie dodał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna wnioskodawcy, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Prezes ZUS w związku z powyższym przyjął, że brak jest podstaw do przyznania wnioskowanej renty rodzinnej w drodze wyjątku. O. K. pismem z dnia 29 grudnia 2021 r. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2021 r. nr [...]. Wskazanej decyzji skarżący zarzucił: - rażące naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej poprzez jego błędną wykładnię, a w konsekwencji niezasadne przyjęcie, iż nie było podstaw do przyznania mu renty rodzinnej w drodze wyjątku, - naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 6 k.p.a., art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a. w zw. z art. 9 k.p.a. w zw. z art. 11 k.p.a., art. 80 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego w zakresie szczególnych okoliczności przemawiających za przyznaniem mu renty rodzinnej w drodze wyjątku, a także nienależyte uzasadnienie decyzji. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i zasądzenie kosztów postępowania. Uzasadniając skargę stwierdził, że organ bezpodstawnie odmówił mu przyznania świadczenia w drodze wyjątku, uznając iż w okolicznościach niniejszej sprawy nie zachodzą szczególne okoliczności przemawiające za jego przyznaniem. Podał, że jedyną i wyłączną, niezależną od jego ojca przyczyną niewypracowania prawa do świadczeń na zasadach ogólnych były jego problemy zdrowotne ([...]), które miały charakter trwały, a nadto nie poddawały się leczeniu. Co istotne, schorzenie to istniało już na wiele lat przed uzyskaniem przez ojca niezdolności do pracy. Powyższe nie tylko utrudniało lecz wręcz udaremniało możliwość wypracowania przez ojca wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Co istotne, powyższego nie niweczy - wbrew błędnym twierdzeniom organu - fakt, iż ojciec nie posiadał orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał twierdzenia zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie ma uzasadnionych podstaw, ponieważ zaskarżona decyzja Prezesa ZUS nie narusza ani przepisów prawa procesowego, ani przepisów prawa materialnego będącego materialnoprawną podstawą rozstrzygnięcia. Zgodnie z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. -Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Z 2022 r., poz. 329 z późn. zm.), dalej: ".p.p.s.a.", ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia. Przez ocenę prawną należy rozumieć osąd o prawnej wartości sprawy. Ocena prawna może dotyczyć stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego, jak i kwestii zastosowania określonego przepisu prawa, jako podstawy do wydania właśnie takiej decyzji. Obowiązek podporządkowania się ocenie prawnej wyrażonej w wyroku sądu administracyjnego, ciążący zarówno na organie, jak i na sądzie, może być wyłączony tylko w wypadku istotnej zmiany stanu prawnego lub faktycznego. Związanie samego sądu administracyjnego oznacza, że nie może on formułować nowych ocen prawnych – sprzecznych z wyrażonym wcześniej poglądem - lecz zobowiązany jest do podporządkowania się mu w pełnym zakresie oraz konsekwentnego reagowania w razie stwierdzenia braku zastosowania się do wskazań w zakresie dalszego postępowania przed organem administracji publicznej. W świetle rozważań, zawartych w prawomocnym wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 stycznia 2021 r., sygn. akt II SA/Wa 925/20, uchylającym decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] marca 2020 r., w sprawie nie została właściwie zbadana przez organ kwestia przesłanki "szczególnych okoliczności". Sąd zaznaczając, że kwestie drogi życiowej i osiągnięć sportowych skarżącego nie mają wpływu na rozstrzygnięcie sprawy w świetle art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, zwrócił uwagę, że organ nie pouczył skarżącego o konieczności złożenia wyjaśnień dotyczących przyczyn, z powodu których wystąpiły wielokrotnie przerwy w stażu ubezpieczeniowym jego ojca. Brak wyjaśnienia przyczyn tych przerw uniemożliwia zaś Sądowi prawidłową kontrolę zaskarżonej decyzji. Sąd ponadto stwierdził, że organ nie dokonał pełnych ustaleń co do sytuacji materialnej skarżącego, a w szczególności pominął fakt obowiązku alimentacyjnego spoczywającego na mężu jego matki. Jednocześnie Sąd nie powziął wątpliwości co do rzetelności załączonego do akt sprawy wydruku z bazy KSI ZUS. Ponadto za trafne uznał przyjęcie przez organ, przy ustalaniu dochodu rodziny skarżącego, kwoty brutto wynagrodzenia. Zdaniem Sądu rozstrzygającego przedmiotową sprawę, nie jest uzasadnione twierdzenie skarżącego, że w przedmiotowej sprawie organ nie zebrał oraz nie rozpatrzył w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego sprawy. Prezes ZUS, wbrew twierdzeniom skargi, rozpatrując przedmiotową sprawę, wziął pod uwagę przesłanki wynikające z powołanego w podstawie prawnej decyzji przepisu prawa materialnego - art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej i wyjaśnił wszystkie istotne w sprawie okoliczności faktyczne, które mogłyby mieć wpływ na treść decyzji. Ww. przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej stanowi, że ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści ww. przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu, bądź też pozostałym po nim członkom rodziny, przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Ustawa emerytalna uzależnia więc przyznanie ww. świadczenia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. W tej sytuacji, brak choćby jednej z ww. przesłanek wyklucza możliwość przyznania wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku. Należy jednocześnie podkreślić, na co prawidłowo zwrócił uwagę Prezes ZUS w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy można wykazać, że ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności, nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Ustawa emerytalna nie precyzuje, jak należy rozumieć "szczególne okoliczności", których istnienie może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. Dokonując jednak wykładni pojęcia szczególnych okoliczności, należy mieć na względzie cel, któremu służy tryb przyznawania świadczeń w drodze wyjątku. Celem tym jest to, żeby w indywidualnych i uzasadnionych przypadkach beneficjentami świadczeń przyznawanych w tym trybie były osoby, które nie mogły otrzymać świadczeń na zasadach ogólnych ze względu na niespełnienie wymaganych warunków ustawowych. W orzecznictwie sądów administracyjnych za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów ich skutków niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. "Szczególne okoliczności" to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają, czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. W rozpatrywanej sprawie, ojciec skarżącego, W. K. zmarły [...] sierpnia 2019 r. nie spełnił przesłanki braku możliwości podjęcia pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, ponieważ orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] sierpnia 2021 r. ustalono, że był całkowicie niezdolny do pracy od [...] sierpnia 2019 r. Skoro w przypadku ojca skarżącego całkowitą niezdolność do pracy uniemożliwiającą kontynuowanie zatrudnienia ustalono orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS dopiero od [...] sierpnia 2019 r., zatem należało uznać, że do tego dnia nie istniały przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Zdaniem Sądu, podnoszona przez skarżącego okoliczność, związana ze stanem zdrowia jego ojca, nie mogła stanowić okoliczności szczególnej, usprawiedliwiającej przerwy w wykonywaniu przez niego zatrudnienia, albowiem na podstawie dostępnej dokumentacji medycznej nie sposób przyjąć, że okoliczność ta rzeczywiście miała wpływ na jego zdolność do podjęcia zatrudnienia. Skoro skarżący nie wykazał innych szczególnych okoliczności w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które ubezpieczony nie miał wpływu, to również sama trudna sytuacja materialna skarżącego, choć brana pod uwagę przy podejmowaniu decyzji, nie mogła stanowić wystarczającej przesłanki do przyznania wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku. Podsumowując, w niniejszej sprawie Sąd nie dopatrzył się szczególnych okoliczności usprawiedliwiających krótki staż ubezpieczeniowy ubezpieczonego (5 lat, 11 miesięcy i 7 dni okresów składkowych i nieskładkowych) na przestrzeni 44 lat życia, kiedy to nie była wobec niego orzeczona niezdolność do pracy tak całkowita, jak i częściowa. Mając na względzie prawomocny i wiążący w sprawie, na mocy art. 153 art. 170 p.p.s.a., wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 stycznia 2021 r., sygn. akt II SA/Wa 925/20, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak sentencji.