II SA/Wa 2679/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Marcinkowska, Sędzia WSA Iwona Maciejuk, Asesor WSA Joanna Kruszewska-Grońska (spr.), Protokolant starszy specjalista Małgorzata Plichta po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 marca 2020 r. sprawy ze skargi P. O. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2019 r. nr [...]; 2. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącego P. O. kwotę 480 zł (słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych), tytułem zwrotu kosztów postępowania. Zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją z [...] września 2019 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS", "organ"), po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r., poz. 256; dalej: "k.p.a."), utrzymał w mocy swoją decyzję z (...) maja 2019 r. nr [...] o odmowie przyznania [...] (dalej: "skarżący") renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Prezes ZUS powołał się na art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r., poz. 1270 ze zm.; dalej: "ustawa o emeryturach i rentach z FUS"), podkreślając, że przesłanki określone w tym przepisie muszą być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Dalej organ wskazał, iż w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Rozpatrując w obu instancjach wniosek skarżącego z (...) marca 2019 r. o przyznanie renty w drodze wyjątku, organ nie dopatrzył się istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których skarżący nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Zdaniem Prezesa ZUS, skarżący nie wykazał, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które nie miał wpływu. Z akt sprawy wynika, że w wieku 46 lat życia, tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy, skarżący udokumentował 9 lat, 11 miesięcy i 10 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W 10-leciu przypadającym przed dniem zgłoszenia wniosku o rentę, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentował 1 rok, 9 miesięcy i 17 dni tych okresów. Ponadto w okresach: od (...) czerwca 1992 r. (tj. od ukończenia szkoły) do 1 stycznia 1996 r., od 1 czerwca 1997 r. do 31 grudnia 1998 r. i od 1 stycznia 2007 r. do 3 października 20(...) r. skarżący nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. W ww. okresach nie była wobec skarżącego orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od jego woli, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Całkowita niezdolność do pracy została u skarżącego stwierdzona dopiero od 14 maja 2018 r. orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z (...) grudnia 2018 r. W konsekwencji organ uznał, że nie istniały przeciwwskazania ze względu na stan zdrowia lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiły skarżącemu kontynuowanie zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Odnosząc się do argumentacji przedstawionej we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, Prezes ZUS stwierdził, iż samo istnienie choroby nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy. Nadto ustalenie początków niezdolności do pracy nie może opierać się na dowolnych przypuszczeniach, lecz konieczne są dowody zawierające dokładne dane, pozwalające na niewątpliwe bądź z przeważającym prawdopodobieństwem ustalenie daty lub czasu powstania niezdolności. Organ dodał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, ocenie podlega również sytuacja materialna skarżącego, przy czym nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Powołana na wstępie decyzja Prezesa ZUS z [...] września 2019 r. stała się przedmiotem skargi skarżącego (reprezentowanego przez pełnomocnika z wyboru - adwokat [...] ) do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych. Zaskarżonej decyzji skarżący zarzucił: 1) naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, w postaci art. 7, art. 8 i art. 9 w związku z art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. poprzez niezebranie w sposób wyczerpujący materiału dowodowego niezbędnego do ustalenia wszystkich okoliczności faktycznych, na których powinno być oparte rozstrzygnięcie; 2) naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez jego niewłaściwą wykładnię. W uzasadnieniu skargi podniesiono, że skarżący jest osobą upośledzoną umysłowo od dziecka, co miało wpływ na jego całe życie. Uczęszczał do szkół specjalnych. Praktycznie nie pracował nigdzie, poza firmą rodzinną. Potwierdza to opinia psychiatryczna załączona do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzja z 1987 r. uznająca skarżącego za niezdolnego do nauki w normalnej szkole i kierująca go do szkoły specjalnej (również załączona do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy), a także CV skarżącego (załączone do skargi). W postępowaniu przed ZUS skarżącemu pomagała siostra, gdyż nie byłby w stanie działać samodzielnie (iloraz jego inteligencji wynosi 70). Skarżący posiada orzeczenie o lekkim stopniu niepełnosprawności na stałe. Jego starania o rentę socjalną zakończyły się niepowodzeniem, ponieważ nie został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy od dzieciństwa. Zdaniem skarżącego, Prezes ZUS nie zbadał wszystkich okoliczności niezbędnych do ustalenia stanu faktycznego sprawy, w szczególności czy skarżący podejmował wysiłki w znalezieniu zatrudnienia. W tym celu organ winien zwrócić się do Urzędu Pracy w [...] celem uzyskania odpowiedzi na pytanie, w jakich okresach skarżący był zarejestrowany w urzędzie pracy, czy deklarował udział w tworzeniu i realizacji indywidualnego planu działania, czy otrzymywał propozycje pracy (ile i kiedy), a nadto, czy pracodawcy byli zainteresowani zatrudnieniem skarżącego. Skarżący dysponuje Indywidualnym Planem Działania z (...) maja 2017 r. (dokument ten załączono do skargi), jednakże - ze względu na jego upośledzenie umysłowe - nikt nie chciał go zatrudnić z wyjątkiem rodziny. W skardze zawarto wniosek o dopuszczenie dowodu z przesłuchania skarżącego oraz z zeznań świadków - członków jego rodziny. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Na rozprawie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie w dniu 4 marca 2020 r. pełnomocnik skarżącego cofnęła zawarty w skardze wniosek dowodowy. Oświadczyła, że skarżący był zatrudniony w sklepie prowadzonym przez rodziców, a po likwidacji sklepu został zarejestrowany jako osoba bezrobotna. Obecnie oczekuje na przeszczep serca. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, który pozwala na uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku przez osoby niespełniające warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Zgodnie z ww. przepisem, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Przesłanki wymienione w tym przepisie muszą być spełnione kumulatywnie. Na tle rozpoznawanej sprawy konieczne jest podkreślenie, że dla każdego postępowania administracyjnego kluczowe znaczenie ma należyte ustalenie stanu faktycznego sprawy, gdyż warunkuje to merytoryczną kontrolę sądu administracyjnego. Z przepisów art. 7 i art. 77 k.p.a. wynika, iż organ administracyjny jest obowiązany z urzędu przeprowadzić dowody służące ustaleniu stanu faktycznego sprawy. Kierując się normą prawa materialnego, organ ocenia, jakie fakty mają istotne znaczenie dla sprawy, czy wymagają udowodnienia i jakie dowody dla udowodnienia tych faktów są potrzebne (vide wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 17 maja 1994 r., sygn. akt SA/Lu 19(...)/93, LEX nr (...)517). W niniejszej sprawie Prezes ZUS skoncentrował się na danych dotyczących okresów składkowych i nieskładkowych skarżącego (9 lat, 11 miesięcy i 10 dni na przestrzeni 46 lat życia oraz 1 rok, 9 miesięcy i 17 dni tych okresów w 10-leciu przypadającym przed dniem zgłoszenia wniosku o rentę), a także przerwach w zatrudnieniu bądź działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi (od (...) czerwca 1992 r. do 1 stycznia 1996 r., od 1 czerwca 1997 r. do 31 grudnia 1998 r. i od 1 stycznia 2007 r. do 3 października 20(...) r.). Zdaniem organu, zgromadzony materiał dowodowy nie pozwalał przyjąć, iż w sprawie zachodzą szczególne okoliczności, które były powodem niespełnienia warunków do przyznania świadczenia w trybie zwykłym. Według Sądu, powyższe ustalenia zostały poczynione przez organ z pominięciem istotnych w sprawie okoliczności, co implikuje nieprawidłowe ustalenie stanu faktycznego, a tym samym narusza art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a. Ocena, czy w danym przypadku zachodzi przesłanka "szczególnych okoliczności", nie może być dokonywana w każdym przypadku wedle z góry określonego schematu. Każda sprawa powinna być oceniana indywidualnie i z uwzględnieniem wszystkich okoliczności, które mogą mieć istotne dla niej znaczenie. Nie jest zatem wystarczające proste zsumowanie okresów składkowych i nieskładkowych skarżącego, wskazanie przerw w tych okresach i zweryfikowanie, czy w okresie tych przerw był on zdolny do pracy. Takiej analizie musi towarzyszyć sprawdzenie, czy w danym przypadku istnieją także inne okoliczności, które mogą powodować, że przesłanka zaistnienia szczególnych okoliczności, z powodu których skarżący nie spełnia warunków przewidzianych w ustawie o emeryturach i rentach z FUS do uzyskania prawa do emerytury lub renty, jest spełniona. Nie budzi wątpliwości, że skarżący w wieku 46 lat został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy. Nie są też sporne dane dotyczące okresów składkowych i nieskładkowych. We wniosku z (...) marca 2019 r. o przyznanie renty w drodze wyjątku skarżący wskazał, iż przerwy w zatrudnieniu były spowodowane jego stanem zdrowia oraz niechęcią pracodawców względem niego, przez co miał problem nawet z uzyskaniem pracy fizycznej. Analizując przebieg okresów zatrudnienia skarżącego, należy mieć na uwadze, że w aktach administracyjnych sprawy znajdują się dokumenty wskazujące, że od urodzenia był on upośledzony umysłowo i nie był w stanie samodzielnie pokierować swoim życiem. Decyzją Naczelnika Miasta [...] nr [...] z [...] grudnia 1987 r. skarżącego skierowano do nauki w Szkole Podstawowej Specjalnej Nr [...] [...] z uwagi na upośledzenie umysłowe. Prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego dla [...] - P. w [...] z [...] czerwca 2010 r., sygn. akt (...), zaliczono skarżącego do osób o lekkim stopniu niepełnosprawności od urodzenia na stałe. W opinii psychiatrycznej z [...] czerwca 2009 r., sporządzonej do ww. sprawy o sygn. akt (...), podano, że u skarżącego dominują cechy upośledzenia umysłowego, zaznaczają się również zaburzenia osobowości, infantylność, całkowity brak samodzielności w podejmowaniu decyzji, w organizacji życia codziennego, pracy, czasu wolnego itp. Funkcjonuje wyłącznie przy rodzinie. Już samo upośledzenie umysłowe, istniejące od urodzenia, czyniło skarżącego nieatrakcyjnym dla pracodawców. Prezes ZUS pominął fakt, iż skarżącego zatrudniali wyłącznie członkowie rodziny, którzy jednocześnie się nim opiekowali. Do dysfunkcji psychicznej z upływem czasu dochodziły inne problemy zdrowotne, które ostatecznie doprowadziły do stwierdzenia u niego całkowitej niezdolności do pracy. Jednakże na wiele lat przed jej zdiagnozowaniem, skarżący – posiadając obniżone zdolności intelektualne – pomimo prób znalezienia zatrudnienia (o czym świadczy opracowanie dla niego Indywidualnego Planu Działania i CV), miał znikome obiektywne szanse na rynku pracy. Ponownie rozpoznając sprawę, Prezes ZUS uwzględni powyższe rozważania Sądu, w tym powołane dokumenty, a w razie wątpliwości zwróci się do skarżącego o złożenie stosownych wyjaśnień. Nie można bowiem tracić z pola widzenia tego, że od urodzenia skarżący był upośledzony umysłowo, co zadecydowało o umieszczeniu go w szkole podstawowej specjalnej, a następnie w szkole zawodowej specjalnej. Podkreślić należy, iż "szczególne okoliczności" to klauzula generalna, której stosowanie ma charakter ocenny i indywidualny. Szczególne okoliczności obejmują nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców. Chodzi tu też o takie sytuacje, kiedy dana osoba nie jest zdolna do świadczenia pracy, choć nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, ale jej stan zdrowia (tak fizycznego, jak i psychicznego) w poszukiwaniu pracy stawia ją na pozycji dużo gorszej niż osobę zdrową. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. (...)25 ze zm.) uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezesa ZUS, o czym orzekł w punkcie pierwszym sentencji wyroku. O zwrocie kosztów postępowania orzeczono w punkcie drugim sentencji wyroku w oparciu o art. 200 w związku z art. 205 § 2 ww. ustawy.