II SA/Wa 2688/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Olga Żurawska-Matusiak (spr.), Sędziowie WSA Andrzej Kołodziej, Ewa Marcinkowska, Protokolant asystent sędziego Łukasz Mazur, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 marca 2012 r. sprawy ze skargi G. H. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] sierpnia 2011 r. nr [...] ; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] sierpnia 2011 r. nr [...] , po rozpatrzeniu wniosku z 6 czerwca 2011 r., powołując się na art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), odmówił G. H. (dalej jako skarżący) przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podniósł, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ww. ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnił łącznie następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym; nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności; nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; nie ma niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS wyjaśnił, że niespełnienie którejkolwiek z przesłanek wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ uznał, że renta z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku nie może zostać skarżącemu przyznana, gdyż w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Z akt sprawy wynika bowiem, że na przestrzeni 51 lat życia, tj. na datę powstania całkowitej niezdolności do pracy, skarżący posiada udowodnione okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące 18 lat, 9 miesięcy i 25 dni. W 10-leciu przypadającym przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania renty w trybie zwykłym, skarżący udowodnił tylko 9 miesięcy tych okresów. W latach 1993-1996, 1997-1999, 2001-2008 oraz 2008-2010 skarżący nie wykonywał zatrudnienia. Zdaniem organu, przerw w zatrudnieniu nie uzasadniają żadne szczególne okoliczności. Przy rozpatrywaniu wniosku ocenie podlegała również sytuacja materialna, jednakże – w ocenie Prezesa ZUS – sytuacja ta nie mogła stanowić jedynego kryterium, od którego zależy przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. We wniosku do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 25 sierpnia 2011 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący nie zgodził się ze stanowiskiem organu. Zwrócił uwagę na swoją sytuacje zdrowotną i brak środków do życia, jak również na brak możliwości leczenia. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] października 2011 r. nr [...] , stosując art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję, nie znajdując podstaw do uwzględnienia wniosku i prezentując w motywach swoją wcześniejszą argumentację. Zwrócił uwagę, iż skarżący nie przedstawił żadnej dokumentacji na potwierdzenie, że już wcześniej chorował i nie miał możliwości pracy, zauważając, że samo istnienie choroby nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy. Podkreślił, że w zakresie ustalenia daty powstania niezdolności do pracy jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS lub komisji lekarskiej ZUS. Dlatego też Prezes ZUS uznał, że w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności, które usprawiedliwiałyby nienabycie świadczenia w zwykłym trybie. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję skarżący nie zgodził się ze stanowiskiem organu, twierdząc, że przepracował blisko 20 lat, podczas których były odprowadzane składki na ubezpieczenie. Obecnie, będąc chorym, nie ma ubezpieczenia, ani środków do życia. Udzielając odpowiedzi na skargę, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, przytaczając w uzasadnieniu swego stanowiska procesowego argumentację, jakiej użył w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę dzialalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych; Dz. U. 2002 r. Nr 153 poz. 1269). W związku z tym, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny, konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a–c ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2002 r. Nr 153 poz. 1270; Dz. U. 2004 r. Nr 162 poz. 1692, powoływanej dalej jako p.p.s.a.) lub stwierdzenia nieważności w przypadku zaistnienia przyczyn określonych w art. 156 k.p.a. (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Przepis ten daje więc podstawę do uwzględnienia skargi także wtedy, gdy strona nie podnosi podczas toczącego się postępowania sądowoadministracyjnego zarzutów, będących podstawą wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonego aktu administracyjnego. W ramach dokonywanej kontroli legalności Sąd stosuje przewidziane prawem środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). W postępowaniu w sprawie przyznania świadczenia w drodze wyjątku, w myśl przepisu art. 124 ww. ustawy o rentach i emeryturach, stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ww. ustawy odbywa się – zasadniczo - na wniosek zainteresowanego tym świadczeniem podmiotu. Stosownie do przepisu art. 63 § 1 k.p.a. podania (żądania, wyjaśnienia, odwołania, zażalenia) mogą być wnoszone m.in. pisemnie, telegraficznie, za pomocą telefaksu lub ustnie do protokołu. Podanie wniesione pisemnie lub ustnie do protokołu powinno być podpisane przez wnoszącego (§ 3 art. 63 k.p.a.). W judykaturze i doktrynie utrwalone zostało stanowisko, że podpis to napisany lub uwierzytelniony znak ręczny. Podpis taki nie może być zastąpiony żadnym podpisem mechanicznym, np. faksymilą bądź kserograficzną odbitką własnoręcznego podpisu. Również w doktrynie przyjmuje się, że brak podpisu strony, przy równoczesnym braku podpisu osoby przez nią umocowanej, gdy nie zostanie usunięty, powoduje brak uniemożliwiający wywołanie skutku prawnego wniesionego podania (tak B. Adamiak [w:] B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępoania administracyjnego, Komentarz, Warszawa 2011, str. 306; G. Łaczczyca [w:] G. Łaszczyca, Cz. Martyrz, A. Matan. Kodeks postępowania adminsitracyjnego, Komentarz, Warszawa 2010, t. I, str. 533-535). Stosownie do treści przepisu art. 64 § 2 k.p.a. brak formalny podania, a takim jest brak podpisu, należy usunąć poprzez wezwanie wnoszącego do usunięcia braków. Nieusunięcie braków w terminie 7 dni powinno skutkować pozostawieniem podania bez rozpoznania. W sprawie niniejszej nie zostało dostrzeżone przez organ, że wniosek skarżącego z 6 czerwca 2011 r. o przyznanie renty w drodze wyjątku, nie odpowiada wskazanym wyżej wymogom, gdyż nie został przez skrżącego własnoręcznie podpisany. Mimo tego braku formalnego wniosku, organ pierwszej instancji nie zastosował się do obowiązku wynikającego z przepisu art. 64 § 2 k.p.a. i nie wezwał skarżącego, pod rygorem pozostawienia wniosku bez rozpatrzenia, do jego usunięcia. Rozpoznając sprawę ponownie, organ również nie dostrzegł wskazanego braku i rozpoznał wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, mimo że wniesione podanie nie mogło wywołać żadnego skutku prawnego. W ocenie Sądu wniosek z 6 czerwca 2011 r. o przyznanie renty w drodze wyjątku bez własnoręcznego podpisu G. H. nie mógł spowodować skutku prawnego wniesionego podania, tj. doprowadzić do jego rozpoznania i wydania decyzji przyznajacej wnioskowane świadczenie, bądź też odmawijącej przyznania takiego świadczenia. W tej sytuacji Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, rozpatrując wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy od decyzji wydanej na skutek wniosku (podania), które nie wywołało żadnego skutku prawnego, dopuścił się rażącego naruszenia prawa, co skutkuje stwierdzeniem nieważności zaskarżonej decyzji (art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. k.p.a.). Ze wskazanych wyżej przyczyn w sposób rażący narusza również prawo decyzja pierwszoinstancyjna. Wskazane wyżej rażące naruszenie prawa procesowego czyni bezprzedmiotową, dalej idącą, sądową kontrolę zaskarżonej decyzji. W aktualnej sytuacji procesowej zbędne jest, a nawet przedwczesne, ustosunkowanie się do zarzutów merytorycznych skargi, skoro nie została przesądzona kwestia skuteczności wniosku o przyznanie renty w drodze wyjątku. Mając wszystkie powyższe względy na uwadze, Sąd - na zasadzie art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. - orzekł jak w sentencji wyroku. Rozstrzygnięcie w kwestii wykonalności zostało wydane w oparciu o przepis art. 152 p.p.s.a.