II SA/Wa 301/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kube (spr.), Sędzia WSA Eugeniusz Wasilewski, Sędzia WSA Andrzej Kołodziej, Protokolant Aneta Duszyńska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 maja 2008 r. sprawy ze skargi A.A. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] listopada 2007 r. znak sprawy: [...] odmówił A.A. przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) – powoływanej dalej jako ustawa o emeryturach i rentach. W uzasadnieniu powyższej decyzji organ wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Jednocześnie wyjaśnił, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powyższym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. Organ stwierdził, że dochód przypadający na osobę w rodzinie wnioskodawczyni nie pozwala na uznanie, że zachodzi przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. A.A. we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy podkreśliła swój zły stan zdrowia i konieczność leczenia. Podała, iż jedynym jej przychodem jest zasiłek stały z opieki społecznej w wysokości [...] zł oraz dodatek pielęgnacyjny w kwocie [...] zł, które nie wystarczają na pokrycie podstawowych potrzeb życiowych. Wskazała, że choć mieszka z rodzicami to samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe. Wskazując na powyższe zwróciła się do organu z gotowością złożenia w razie konieczności dalszych dowodów, czy też wyjaśnień. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] stycznia 2008 r. znak sprawy: [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), powoływanej dalej jako kpa, utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję wskazując, że po ponownym rozpatrzeniu sprawy nadal nie stwierdzono istnienia jednej z czterech przesłanek, tj. braku niezbędnych środków utrzymania umożliwiających pozytywne rozpatrzenie wniosku. W toku postępowania ustalono, że A.A. uzyskuje zasiłek stały z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w kwocie [...] zł i zamieszkuje wspólnie z matką, która pobiera rentę z tytułu niezdolności do pracy w wysokości [...] zł brutto miesięcznie oraz z ojcem, który otrzymuje wynagrodzenie za pracę w kwocie [...] zł brutto miesięcznie. W związku z powyższym łączny miesięczny dochód rodziny stanowi kwota [...] zł, a dochód przypadający na członka rodziny [...] zł, co znacznie przekracza kwotę najniższego świadczenia emerytalnego, która od 1 marca 2006 r. wynosi [...] zł. Podkreślono, że choć w subiektywnym odczuciu wnioskodawczyni kwota przypadająca na jednego członka rodziny może być niewystarczająca do zapewnienia niezbędnych środków utrzymania, to organ rozstrzygający sprawę w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku musi kierować się obiektywizmem. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się jako kryterium głównym wydatkami, chociażby zdeterminowanymi nawet najbardziej uzasadnionymi potrzebami. W ocenie organu powyższe uniemożliwia przyjęcie, że strona nie ma niezbędnych środków utrzymania, co jest wystarczającą podstawą do odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Ponadto wskazał, że choć dochód przypadający na członka rodziny może nie zaspakajać wszystkich potrzeb życiowych, to jednak trudno uznać, że nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której A.A. zakwestionowała zaskarżoną decyzję uznając ją za krzywdzącą i wnosząc o jej uchylenie oraz wnikliwe przeanalizowanie jej sytuacji materialnej. W uzasadnieniu skarżąca wskazała, że jedynym jej dochodem jest zasiłek stały z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej. W ocenie skarżącej, fakt wspólnego zamieszkiwania z rodzicami nie oznacza dzielenia się swoimi dochodami. Ponadto podała, że obecnie nie może podjąć zatrudnienia z uwagi na chorobę. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Jednocześnie podniósł, że fakt, iż skarżąca otrzymuje łącznie [...] zł miesięcznie z opieki pomocy społecznej nie oznacza, że organ ma obowiązek tylko taką kwotę przyjąć jako dochód na osobę w jej rodzinie. Podkreślił, że A.A. sama wskazała, że prowadzi z rodzicami wspólne gospodarstwo domowe i na ich dochody, a faktom tym zaczęła zaprzeczać dopiero, gdy okazało się, że wspólny dochód jej rodziców jest zbyt wysoki, by przyznać jej świadczenie skierowane wyłącznie do osób pozbawionych niezbędnych środków utrzymania. Jak wynika z druku ZUS Rp-4 skarżąca przez 28 lat życia do chwili powstania u niej niezdolności do pracy, jedynie przez 2 lata pracowała, a zatem pozostawała na własnym utrzymaniu, natomiast do kwietnia 2002 r. i od września 2004 r. była na utrzymaniu rodziców i stan ten nie uległ zmianie w momencie, gdy w wyniku [...] stała się niezdolna do pracy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Przeprowadzając kontrolę zaskarżonej decyzji należy stwierdzić, że skarga zasługuje na uwzględnienie, ponieważ Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych rozstrzygając sprawę naruszył przepisy postępowania administracyjnego. Organ nie podjął bowiem niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i nie uzasadnił należycie swojej decyzji. W ocenie Sądu uchybienia te mają istotny wpływ na wynik sprawy. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie. Podkreślić należy, że ustawa nie gwarantuje jego wypłaty, pozostawiając przyznanie świadczenia uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Możliwość decydowania na zasadzie uznania administracyjnego nie oznacza, że organ ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę podczas rozpatrywania wniosku o przyznanie świadczenia. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podejmując decyzję w sprawie świadczeń w trybie art. 83 powołanej ustawy o emeryturach i rentach jest związany rygorami postępowania administracyjnego, określając jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. Wynika to z art. 124 tej ustawy, który stanowi, że w sprawach o świadczenia wskazane w ustawie stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego, chyba że sama ustawa stanowi inaczej. Zgodnie z wyrażoną w art. 6 kpa zasadą praworządności organ administracji ma obowiązek działać na podstawie przepisów prawa, a więc w toku podejmowanych czynności procesowych musi prawidłowo stosować przepisy kodeksu, w tym m.in. przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 kpa), czyli podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 §1 kpa i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami określonymi w art. 107 § 3 kpa. Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przyjął, że A.A. pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wspólnie z rodzicami, którzy uzyskują stałe miesięczne dochody (matka pobiera rentę z tytułu niezdolności do pracy w wysokości [...] zł brutto miesięcznie, a ojciec otrzymuje wynagrodzenie za pracę w kwocie [...] zł brutto miesięcznie). Na tej zatem podstawie ustalił, że skoro łączny dochód trzyosobowej rodziny wynosi [...] zł miesięcznie, to dochód przypadający na jednego członka rodziny stanowi kwotę [...] zł brutto miesięcznie i zaspakaja niezbędne środki utrzymania. Tymczasem we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy z dnia [...] grudnia 2007 r. skarżąca wyraźnie wskazała, że wprawdzie mieszka wspólnie z rodzicami, ale nie prowadzi z nimi wspólnego gospodarstwa domowego. Jedynym jej dochodem jest zasiłek stały z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej ([...] zł) oraz zasiłek pielęgnacyjny ([...] zł). Powyższe oświadczenie wnioskodawczyni organ całkowicie pominął przyjmując, że wspólne zamieszkiwanie jest równoznaczne z pozostawaniem we wspólnym gospodarstwie domowym. W ocenie Sądu stwierdzić należy, że choć sama skarżąca w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej z dnia [...] sierpnia 2007 r. (druk ZUS Rp-15) wskazała, że zamieszkuje wspólnie z rodzicami, to niedopuszczalnym było, wobec jednoznacznego stwierdzenia A.A. we wniosku o ponowne rozpatrzenie, przyjęcie przez organ za podstawę rozstrzygnięcia i uznanie za udowodnione faktu pozostawania we wspólnym gospodarstwie domowym bez wyjaśnienia tej kwestii. Zdaniem Sądu, fakt wspólnego zamieszkiwania przez wnioskodawczynię z rodzicami w jednym lokalu nie przesądza o prowadzeniu wspólnego gospodarstwa domowego. Pogląd taki wyraził również Sąd Najwyższy – Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w wyroku z dnia 2 lutego 1996 r., sygn. akt II URN 56/95 (Lex Polonica nr 308624) wskazując, że "ocena, czy osoba pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym zależy od okoliczności konkretnego przypadku, przy czym sam fakt wspólnego zamieszkiwania nie może tu mieć decydującego znaczenia (...). Cechami charakterystycznymi dla prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego może być udział i wzajemna ścisła współpraca w załatwianiu codziennych spraw związanych z prowadzeniem domu, (...)." Zatem sam fakt, że A.A. zamieszkuje z rodzicami, którzy uzyskują stałe miesięczne dochody nie może być automatycznie uznany za pozostawanie we wspólnym gospodarstwie domowym, zwłaszcza w sytuacji gdy skarżąca kwestionuje fakt wspólnego prowadzenia gospodarstwa domowego z rodzicami. W konsekwencji nie można uznać, że organ prawidłowo zastosował art. 83 ustawy o emeryturach i rentach przyjmując, że skarżąca ma zapewnione niezbędne środki utrzymania w związku z wysokością dochodu uzyskiwanego w rodzinie. Tylko bowiem fakt niewątpliwego pozostawania skarżącej we wspólnym gospodarstwie domowym z rodzicami, a tego organ nie ustalił, uprawniałby go do ustalenia istnienia niezbędnych środków utrzymania. Ponownie rozpoznając sprawę, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych powinien wziąć pod uwagę oświadczenie skarżącej zawarte we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy z dnia [...] grudnia 2007 r. i wyjaśnić kwestię pozostawania wnioskodawczyni we wspólnym gospodarstwie domowym z rodzicami. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c powołanej ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w punkcie 1 sentencji. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji w całości Sąd orzekł, na podstawie art. 152 tej ustawy.