II SA/Wa 303/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący : Sędzia WSA Ewa Kwiecińska, Sędzia WSA Adam Lipiński, Asesor WSA Jacek Fronczyk (spr.), Protokolant: Łukasz Pilip, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 czerwca 2005 r. sprawy ze skargi T. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2004 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2004r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku T. W. z dnia [...] kwietnia 2004r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 z późn. zm.), odmówił przyznania w drodze wyjątku renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS zaznaczył, że tylko łączne spełnienie tych warunków pozwala na przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. T. W. na przestrzeni 55 lat życia posiada ponad 19-letni staż ubezpieczeniowy, który, w ocenie organu, jest zbyt krótki, by mógł uzasadniać pozytywne załatwienie wniosku. Ponadto Prezes ZUS wskazał na liczne, dłuższe przerwy w zatrudnieniu w latach 1968-1970, 1970-1972 i 1975-1983, kiedy nie były opłacane składki na ubezpieczenie społeczne. Od daty ustania prawa do zasiłku dla bezrobotnych, czyli od 15 stycznia 1999r. do daty powstania całkowitej niezdolności do pracy w dniu [...] stycznia 2003r., tj. przez 4 lata i 17 dni nie udowodniono żadnego okresu zatrudnienia popartego opłaceniem składki na ubezpieczenie emerytalno - rentowe. W tym czasie skarżący był zdolny do pracy i nie istniały, zdaniem Prezesa ZUS, żadne szczególne okoliczności uniemożliwiające nabycie uprawnień do świadczenia ustawowego. Ocenie podlegała także sytuacja materialna, która jednak nie jest jedynym kryterium przesądzającym o możliwości przyznania tego rodzaju świadczenia. We wniosku do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2004r. o ponowne rozpatrzenie sprawy T. W. podał, że jego staż ubezpieczeniowy jest jeszcze dłuższy, gdyż winien być w nim uwzględniony okres od dnia [...] lipca 1971r. do dnia [...] marca 1972r., kiedy pracował w [...] Zakładach Przemysłu Piekarskiego. Zdaniem skarżącego, okres ubezpieczenia, jaki został udowodniony, jest wystarczający do przyznania emerytury w drodze wyjątku. Powołał się na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, które, w jego ocenie, świadczy o wadliwości decyzji podjętej przez Prezesa ZUS. Wskazał także, że choć całkowita niezdolność do pracy powstała po 18 miesiącach od ustania ostatniego okresu ubezpieczenia, to jednak w ostatnim 10-leciu posiada łączny okres 5 lat i 3 miesięcy. Decyzją z dnia [...] grudnia 2004r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] października 2004r. i w uzasadnieniu przytoczył tę samą argumentację. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie T. W. wniósł o uchylenie powyższej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, powołując się na wcześniej podniesione zarzuty zawarte we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. W ocenie skarżącego, w sprawie zostały wykazane szczególne okoliczności dające możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to w dacie jej wydania. Innymi słowy, sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Skarga analizowana pod tym kątem nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 z późn. zm.) ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nie przekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna - pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z treści tego przepisu wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny. Po drugie, niespełnianie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W sprawie bezspornym jest to, że T.W. jest całkowicie niezdolny do pracy, jak również to, że nie ma on niezbędnych środków utrzymania, zważywszy na jego trudną sytuację materialną. Jednakże skarżący na przestrzeni 55 lat życia udokumentował łączny okres ubezpieczenia wynoszący niewiele ponad 19 lat. Nawet jeśli skarżący przedstawiłby organowi świadectwo pracy w oryginale (czy też uwierzytelniony odpis) i doszłoby do uwzględnienia okresu od dnia [...] lipca 1971r. do dnia [...] marca 1972r., to okoliczność ta nie powoduje zmiany stanu faktycznego w pozostałym zakresie. Wbrew twierdzeniom strony skarżącej, zwiększony w ten sposób staż ubezpieczeniowy nie uprawniałby do przyznania emerytury w drodze wyjątku, albowiem T. W. nie osiągnął wieku emerytalnego. Wprawdzie w ostatnim 10-leciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy skarżący posiada ponad 5 letni okres ubezpieczenia, jednakże całkowita niezdolność do pracy powstała po upływie 18 miesięcy od ustania ostatniego okresu ubezpieczenia, który nie był okresem związanym z jego aktywnością zawodową. Okres 18 miesięcy nie ma znaczenia, jeżeli ubezpieczony całkowicie niezdolny do pracy udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiety lub 25 lat dla mężczyzny (art. 57 ust. 2 przedmiotowej ustawy). Warunek ten nie został jednak spełniony, skarżący nie posiada wymaganych 25 lat stażu ubezpieczeniowego. W okresie 32-letniej aktywności zawodowej skarżący posiada liczne przerwy w odprowadzaniu składki na ubezpieczenie społeczne, które w znaczący sposób zmniejszyły łączny okres ubezpieczenia i to właśnie ten fakt wpłynął na odmowę przyznania świadczenia w zwykłym trybie. Przy ustalaniu prawa do renty w drodze wyjątku bierze się pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia pracownika. Okres ten powinien być adekwatny do jego wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi być skutkiem właśnie szczególnych okoliczności, które w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjmuje się, że opieka nad członkiem rodziny, na którą w okresie od 1968-1970r. powołuje się skarżący, nie może być kwalifikowana w kategoriach szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Nie jest to bowiem przeszkoda w podjęciu zatrudnienia, której nie można usunąć. Uzależnienie [...] (1975-1983r. i później do 1985r.) również nie stanowi niedającej się usunąć przeszkody, która uniemożliwiałaby świadczenie pracy. Nie jest też zdarzeniem skutkującym niezdolność do pracy. Bycie bezrobotnym i rejestracja w urzędzie pracy (1994-1995r. i od 1999r. do stycznia 2003r., tj. do powstania całkowitej niezdolności do pracy) z kolei świadczą jedynie o statusie osoby bezrobotnej, natomiast nie odzwierciedlają rzeczywistej aktywności w poszukiwaniu pracy. Dopiero dowody wskazujące na odmowę zatrudnienia przez konkretnych pracodawców pozwalają na uznanie okresu bezowocnych poszukiwań pracy jako okresu przerwy w zatrudnieniu spowodowanej szczególnymi okolicznościami. Za okoliczność szczególną bowiem uważa się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan, wykluczające aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Dlatego też zarzuty podniesione w skardze Sąd uznał za nieuzasadnione. Warto zaznaczyć, że jakkolwiek uznaniowość w tego typu sprawach nie może być wyrazem dowolności organu w podejmowaniu decyzji, to jednak mając na względzie zarówno wiek skarżącego, jak i jego trudną sytuację materialną, a nade wszystko orzeczoną całkowitą niezdolność do pracy, Sąd nie dostrzegł przekroczenia granic uznania administracyjnego. Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji wyroku.