II SA/Wa 304/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA – Konrad Łukaszewicz Asesor WSA – Karolina Kisielewicz Sędzia WSA – Stanisław Marek Pietras (spraw.) Protokolant specjalista – Maria Zawada po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 lipca 2019 r. sprawy ze skargi małoletniej W. T. reprezentowanej przez przedstawicielkę ustawową A. T. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz małoletniej W. T. reprezentowanej przez przedstawicielkę ustawową A. T. kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych), tytułem zwrotu kosztów postępowania. Po rozpoznaniu wniosku skarżącej W. T. (ur. [...]– reprezentowanej przez przedstawicielkę ustawową A. T. z dnia [...] kwietnia 2018 r., Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2018 r. nr [...], działając na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 1270), odmówił przyznania dla wymienionej małoletniej świadczenia w drodze wyjątku po jej zmarłym w dniu [...] listopada 2016 r. ojcu M.T. (ur. [...].). W uzasadnieniu podał, że powyższe świadczenie może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, a powyższe warunki muszą być spełnione łącznie. W związku z tym, że renta rodzinna jest pochodną osoby zmarłej, to w pierwszej kolejności bada się spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę – członka rodziny osoby zmarłej. Tymczasem zmarły ojciec dziecka w wieku 25 lat, miał udokumentowany łącznie okres ubezpieczenia wynoszący 1 rok 10 miesięcy i 2 dni, zamiast 4 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenie w trybie zwykłym. Nie bez znaczenia jest też fakt, że zmarły ojciec dziecka w okresach od [...] listopada 2010 r. do [...] września 2011 r., od [...] stycznia 2014 r. do [...] października 2015 r. i od [...] stycznia 2016 r. do [...] maja 2016 r., a więc przez prawie 3 lata nie wykonywał zatrudnienia. Zatem w ocenie organu nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach nie orzeczono wobec niego całkowitej niezdolności do pracy, zaś przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. W sprawie była również oceniana sytuacja materialna, lecz nie stanowi ona jedynego kryterium przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz o zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego w całości oraz przeprowadzenia dowodów z dokumentów przedstawionych w skardze zarzucając naruszenie; 1. prawa materialnego mające istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych polegające na jego błędnym zastosowaniu wyrażające się w odmowie przyznania małoletniej W. T. świadczenie w drodze wyjątku w sytuacji, gdy małoletnia ze względu na wiek nie ma możliwości podjęcia pracy i nie posiada niezbędnych środków utrzymania, a nie spełnia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do renty z uwagi na szczególne, niezawinione przez nią okoliczności mające charakter szczególny, 2. prawa procesowego mające istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 7 k.p.a. poprzez brak podjęcia niezbędnych kroków w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz uwzględnienie słusznego interesu małoletniej W. T. W uzasadnieniu – wskazując na opisany powyżej stan faktyczny – podano, że w toku wykonywania przez zmarłego ojca małoletniej miały miejsce dwa wypadki (protokół nr [...]i protokół [...]), gdzie szczególny w skutkach był wypadek z [...] czerwca 2011 r., na skutek czego wymieniony pracujący jako aparatowy procesów produkcyjnych doznał urazu okolicy dołu pachowego prawego, co skutkowało uszkodzeniem nerwów obwodowych prawej kończyny górnej. Z tego powodu był leczony i rehabilitowany, przez 6 miesięcy przebywał na zasiłku chorobowym, a od grudnia 2011 r. otrzymywał świadczenie rehabilitacyjne. Dodatkowo w marcu 2013 r. przebywając na turnusie rehabilitacyjnym doznał skręcenia stawu kolanowego i umowa o pracę z [...] Sp. z o. o. wygasła z dniem [...] grudnia 2013 r. Decyzją lekarza orzecznika ZUS został uznany częściowo za niezdolnego do pracy do [...] czerwca 2014 r., lecz pomimo to poszukiwał pracy, jednakże bezskutecznie ze względu na swoje schorzenia. Dodano, że bezpośrednią konsekwencją wypadku z dnia [...] czerwca 2011 r. stały się zaburzenia adaptacyjne z dominacją zaburzeń emocjonalnych, nastroju i zachowania, które wymagały leczenia psychiatrycznego ambulatoryjnego od dnia [...] stycznia 2013 r. W historii choroby zdrowia psychicznego zdiagnozowano nerwicowe zaburzenia związane ze stresem i pod postacią somatyczną, w postaci zaburzeń na ciężki stres oraz zaburzeń adaptacyjnych. Ta sytuacja z kolei spowodowała, że zaczął nałogowo nadużywać alkohol i zdiagnozowano u niego urojenia alkoholowe. W odpowiedzi na skargę, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, a wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne dodał, że ojciec dziecka był alkoholikiem nie podejmującym leczenia, zaś stan zdrowia wymienionego nie był okolicznością, która przerwała okres aktywności zawodowej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 1066), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości m.in. poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Innymi słowy, wojewódzki sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w tym postępowaniu, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 1270), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego, ponieważ są finansowane z budżetu państwa (art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." świadczenie w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji organu nie oznacza, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę podczas rozpatrywania wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. W postępowaniu w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku stosuje się, zgodnie z art. 124 ustawy, przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podejmując decyzję administracyjną w tego rodzaju sprawach jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Musi więc przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), której realizacja wymaga, aby dopuścić jako dowód w sprawie wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia stanu faktycznego, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 k.p.a.). Ponadto jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 k.p.a. Z kolei w rozpoznawanej sprawie – w ocenie Sądu – zarówno z akt sprawy, jak i z uzasadnienia decyzji wynika, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie zbadał wyczerpująco wszystkie okoliczności faktycznych i w konsekwencji nie dokonał obiektywnej oraz wnikliwej ich oceny. Z treści cytowanego już wyżej przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny; po drugie, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, brak możliwości podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku przez ubiegającego się o to świadczenie i po czwarte, brak niezbędnych środków utrzymania osoby ubiegającej się o świadczenie, przy czym przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek, a brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie organ – w ocenie Sądu – organ nie miał wystarczającej podstawy do przyjęcia, że nie została spełniona przesłanka szczególnej okoliczności uniemożliwiającej spełnienia przez ojca dziecka warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Bezspornym jest, że zmarły ojciec dziecka na przestrzeni 25 lat, miał udokumentowany łącznie okres ubezpieczenia wynoszący 1 rok 10 miesięcy i 2 dni. Nie budzi również wątpliwości, że był on alkoholikiem. Jednakże organ wcale nie wziął pod uwagę faktu, że w trakcie wykonywania zatrudnienia, w dniu [...] czerwca 2012 r. doznał on wypadku przy pracy na wskutek którego rozpoznano u niego uraz okolic pachy prawej po upadku z drabiny z uszkodzeniem nerwu promieniowego i łokciowego. Organ nie uwzględnił również, że od tego czasu przebywał on na zwolnieniu lekarskim i okres zasiłkowy zakończył się dopiero w dniu [...] marca 2013 r. Ponadto organ nie uwzględnił, że [...] marca 2013 r. doznał on urazu skrętnego kolana lewego i w tej sytuacji orzeczono 9-miesięczny okres świadczeń rehabilitacyjnych, tj. do dnia [...] grudnia 2013 r. Następnie orzeczeniem Komisji Lekarskiej ZUS z dnia [...] marca 2014 r., orzeczono wobec niego częściową niezdolność do pracy od czasu świadczeń rehabilitacyjnych do dnia [...] czerwca 2014 r. Niezależnie od powyższego organ nie uwzględnił przy wydawaniu zaskarżonej decyzji, że w wyniku tych wypadków, rozpoznano u niego – jak wynika z opinii lekarskiej lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] czerwca 2018 r. – upośledzenie sprawności ruchowej lewego stawu kolanowego, zaburzenia czucia palców ręki prawej w wyniku uszkodzenia nerwów pośrodkowego i łokciowego z nieznacznym osłabieniem siły chwytu. W konsekwencji Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie zbadał poddał żadnej analizie faktu, czy zmarły ojciec dziecka z uwagi na powyższe schorzenia, był na tyle "atrakcyjny" na rynku pracy, że mógł w swoim miejscu zamieszkania znaleźć zatrudnienie. Nie bez znaczenia pozostaje też fakt, że rozpoznano u niego zaburzenia adaptacyjne, co tym bardziej uzasadnia poddanie analizie i wskazanie w decyzji powyższego faktu. Niezależnie od powyższego nie uwzględniono faktu, że od dnia [...] stycznia 2013 r. był on leczony psychiatrycznie ambulatoryjnie, gdzie zdiagnozowana u niego również nerwicowe zaburzenia związane ze stresem i pod postacią somatyczną, w postaci zaburzeń na ciężki stres. Z kolei dokonanie analizy w wymienionym powyżej zakresie mogłoby doprowadzić organ do zgoła innego wniosku. Co zaś się tyczy choroby alkoholowej, to organ absolutnie nie zbadał i w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji w żadnym stopniu nie wspomniał, przez jaki czas i w którym okresie cierpiał on na to schorzenie oraz czy podejmował próby jego leczenia, jak również jaki był wpływ na powyższe, opisanych zaburzeń natury psychicznej. Z kolei brak ów powoduje, że okoliczność ta wymyka się całkowicie spod kontroli Sądu, bowiem choroba ta mogła trwać zarówno w czasie, kiedy był on zatrudniony, jak i przez bardzo krótki okres czasu, kiedy nie pracował i co nie musiało mieć ewentualnie wpływu na treść rozstrzygnięcia. Rozpoznając sprawę na nowo, organ ustosunkowuje się do powyższych wątpliwości i dokona ponownej oceny, czy w sprawie nie mamy do czynienia ze szczególnymi okolicznościami i uzasadni swoje stanowisko zgodnie z wymogami wynikającymi z art. 107 § 3 k.p.a. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2018, poz. 1302), należało orzec jak w sentencji wyroku.