II SA/Wa 3098/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kwiecińska (spr.), Sędzia WSA Sławomir Fularski, Sędzia WSA Tomasz Szmydt, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 31 marca 2022 r. sprawy ze skargi małoletnich O. N., B. N. i K. N. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego W. N. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wydał w dniu [...] czerwca 2021 r. decyzję nr [...], którą odmówił przyznania świadczenia w drodze wyjątku dla małoletnich: O., B. i K. N. reprezentowanych przez przedstawicielkę ustawową W. N.. W uzasadnieniu przedmiotowej decyzji organ nadmienił, iż warunki określone w art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2021 r., poz. 291 ze zm.) muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Prezes ZUS wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę – członka rodziny osoby zmarłej. Z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych, zdaniem organu, wynika, że strona udokumentowała tylko 10 lat i 19 dni łącznych okresów składkowych i nie składkowych ojca dzieci, który zmarł w wieku 38 lat. Nie bez znaczenia pozostaje ponadto fakt, że w latach 2002-2006, 2016-2020 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez ojca dzieci zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.  W ocenie Prezesa ZUS w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec ojca dzieci nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Zdaniem organu przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu ubezpieczenia. Reasumując, organ stwierdził, iż w tym stanie faktycznym nie znalazł podstaw do przyznania małoletnim dzieciom renty rodzinnej po zmarłym ojcu, na mocy przepisu art. 83. Organ dodał też, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. W. N. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2021 r. nr [...]. Zaskarżonej decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie: - art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez błędną wykładnię, a w konsekwencji jego niezastosowanie polegające na przyjęciu, że w przedmiotowej sprawie nie zachodzą przesłanki przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku na małoletnie dzieci: O., B. i K. N. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przyznanie dla dzieci renty rodzinnej w drodze wyjątku. Zdaniem skarżącej organ oparł swoje stanowisko na fakcie, iż zmarły ojciec dzieci w latach 2002-2006 oraz 2016-2020 miał przerwę w odbywaniu zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W niniejszej sprawie istotny jest fakt, że A. N. był uzależniony od alkoholu. Choroba alkoholowa była powodem rozbicia rodziny i rozwiązania małżeństwa. Ojciec dzieci podejmował próby leczenia tej choroby, jednak nie były one skuteczne. Zdaniem skarżącej fakt występowania choroby alkoholowej spowodował brak możliwości podjęcia przez ojca dzieci stałej pracy oraz kilkuletnich przerw w zatrudnieniu. Okoliczności silnego uzależnienia A. N. od alkoholu nie można pominąć, oceniając wystąpienie szczególnych okoliczności. Jak trafnie orzekł WSA w Warszawie w wyroku z dnia z dnia 24 czerwca 2020 r., sygn. akt II SA/Wa 387/20, "Jakkolwiek alkoholizm sam w sobie nie może stanowić okoliczności szczególnej w rozumieniu art 83 ust 1 u.e.r.f.u.s., to jednak podlegać musi ocenie w całokształcie wszystkich innych okoliczności charakteryzujących określony przypadek w kontekście uprawnień do ubezpieczenia społecznego. Jak wiele bowiem innych chorób jest to dolegliwość, do powstania której człowiek, w mniejszym lub większym stopniu, przyczynia się świadomie bądź nie. Jednak skutki tej choroby nie zależą już w pełni tylko od jego woli. Rozróżnić bowiem należy sytuację, kiedy osoba uzależniona od alkoholu podejmuje, bądź nie podejmuje próby leczenia, przy czym w tym pierwszym przypadku, nawet nieskutecznym w zakresie rokowania, można ją traktować, jako usprawiedliwiającą brak wymaganego okresu ubezpieczenia." W ocenie przedstawicielki ustawowej w sprawie zaistniały okoliczności usprawiedliwiające brak odpowiedniego stażu zatrudnienia u ojca dzieci. Znaczenie w niniejszej sprawie ma również fakt, że A. N. zmarł nagle, w wieku 38 lat, a do uzyskania prawa do świadczenia zabrakło mu niespełna 9 miesięcy. Przeszkodą w uzyskaniu wymaganego stażu zatrudnienia było zdarzenie nagłe, nadzwyczajne, którego ubezpieczony nie mógł przewidzieć. Okolicznością wpływającą na przerywaną aktywność zawodową była choroba alkoholowa, która nie pozwoliła mu na utrzymanie stabilnego zatrudnienia. Sytuacja materialna rodziny jest bardzo trudna. Z chwilą śmierci ojca dzieci wygasł obowiązek alimentacyjny. Zarówno rodzice, jak i rodzeństwo ojca dziecka nie żyją, brak jest zatem zobowiązanych z kręgu najbliższej rodziny, którzy zastępczo mogliby realizować obowiązek alimentacyjny. Przedstawicielka ustawowa podniosła, iż stara się zaspokajać podstawowe potrzeby dzieci, bowiem wyrzeka się wszystkiego co zbędne dla siebie. Jednak potrzeby dzieci z roku na rok są coraz większe. Skarżąca ogranicza wydatki, gdzie tylko może. Zmieniła miejsce zamieszkania na wspólne z rodzicami, aby rozłożyć część opłat na więcej osób. Pracuje zawodowo na pełny etat. Od chwili utraty alimentów rozpoczęła pracę w godzinach nadliczbowych, dzięki temu średnie dochody w ostatnich sześciu miesiącach wzrosły do ok. 2650 zł netto. Z chwilą powrotu synów we wrześniu do szkoły, będzie musiała jednak zaprzestać pracy w godzinach nadliczbowych, by poświęcić ten czas na pomoc dzieciom w nauce. Skarżąca podkreśliła, że w przedmiotowej sprawie zachodzą szczególne okoliczności, na podstawie których renta rodzinna na rzecz małoletnich może być przyznana. Należy bowiem ocenić, że brak wymaganego stażu zatrudnienia przez ubezpieczonego nastąpił na skutek okoliczności, które na tle przedmiotowej sprawy uznać należy za usprawiedliwione. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał twierdzenia zawarte w uzasadnieniu przedmiotowej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga podlegała uwzględnieniu. W ocenie Sądu, w sprawie niniejszej naruszone zostały przepisy prawa administracyjnego procesowego w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. W świetle powołanego przepisu, przyznanie świadczenia pozostawiono uznaniowej decyzji Prezesa ZUS. Powyższe nie oznacza jednak, że organ zwolniony jest ze stosowania zasad ogólnych ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1257 ze zm.), zwanej dalej k.p.a. W postępowaniu w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku stosuje się bowiem przepisy ustawy Kodeks postępowania administracyjnego. Prezes ZUS podejmujący decyzje administracyjne w tego rodzaju sprawach jest związany zatem rygorami procedury administracyjnej określającej obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Obowiązany jest przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnienia rozstrzygnięcia zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 k.p.a. W ocenie Sądu, w sprawie niniejszej doszło do naruszenia art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., które to uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z pierwszym z powołanych przepisów, w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Z zaskarżonej decyzji wynika, że organ nie dokonał pełnych ustaleń stanu faktycznego w odniesieniu do zmarłego ojca dziecka. W skardze wskazano, że ojciec dzieci A. N. był uzależniony od alkoholu. Choroba alkoholowa była powodem rozbicia rodziny i w konsekwencji rozwiązania małżeństwa przez rozwód. Zmarły, jak podkreśla przedstawicielka ustawowa małoletnich, miał świadomość choroby i w trakcie swojego życia podjął próby leczenia przeciwalkoholowego, które jednakże okazały się nieskuteczne. Organ w toku postępowania administracyjnego powinien zatem zwrócić się do wnioskodawczyni o przedłożenie dowodów potwierdzających fakt leczenia choroby alkoholowej, jeśli powoływane przez stronę okoliczności nie znajdowały odzwierciedlenia w dotychczas zgromadzonym przez organ materiale dowodowym. Oczywiście samo uzależnienie od alkoholu nie może być traktowane jak okoliczność usprawiedliwiająca bezczynność zawodową. Jednakże należy rozróżnić sytuację, kiedy osoba uzależniona od alkoholu podejmuje próby leczenia od tych, gdy nie podejmując leczenia uzależnienia alkoholowego, dokonuje świadomego wyboru dalszej drogi życiowej. Organ jest zobowiązany do ustalenia pełnego stanu faktycznego i zebrania materiału dowodowego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.). W sprawach dotyczących przyznania świadczenia w drodze wyjątku konieczne jest współdziałanie strony z organem, jednakże to na organie spoczywa obowiązek wskazania stronie, jakie okoliczności mogą mieć wpływ na pozytywne rozpatrzenie wniosku (art. 9 k.p.a.). W sprawie niniejszej udokumentowano okres składkowy i nieskładkowy wynosi łącznie 10 lat i 19 dni, zaś w ostatnim 10-leciu ojciec dzieci posiada staż ubezpieczeniowy w wymiarze 4 lat, 3 miesięcy i 6 dni, a więc jedynie niewiele krótszy od wymaganego. Wskazywane przez stronę podejmowanie prób leczenia przez osobę uzależnioną może uzasadniać przypuszczenie, że alkoholizm w danym przypadku mógł stanowić szczególną przesłankę usprawiedliwiającą. To do organu należało ustalenie, czy okres pozostawania bez pracy spowodowany był okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy. Ustaleń takich organ nie dokonał, w sposób prawidłowy, zaś kwestia choroby alkoholowej ojca dzieci w ogóle nie była przedmiotem analizy. Ponownie rozpoznając sprawę, organ zwróci się do strony o przedłożenie informacji i dokumentów dotyczących potwierdzenia leczenia choroby alkoholowej, ojca dzieci. Podejmując rozstrzygnięcie, organ rozważy wszechstronnie cały zgromadzony materiał dowodowy. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 239 ze zm.), orzekł jak w wyroku.