II SA/Wa 3463/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Maciejuk (spr.), Sędzia WSA Sławomir Antoniuk, Sędzia WSA Danuta Kania, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 22 grudnia 2021 r. sprawy ze skargi małoletniego M. C. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego M. C. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] lutego 2021 r. nr [...]. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735), zwanej dalej k.p.a., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] lutego 2021 r. nr [...] o odmowie przyznania małoletniemu M. C., reprezentowanemu przez M. C., renty rodzinnej w drodze wyjątku, po zmarłym ojcu P. C. W uzasadnieniu Prezes ZUS wskazał, że wszystkie przesłanki, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2021 r. poz. 291), powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Organ wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym, w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę. Organ ustalił, że nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których ojciec dziecka nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Organ wskazał, że udokumentowano 17 lat, 3 miesiące i 29 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych ojca dziecka, który zmarł w wieku 57 lat. W 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci ojca dziecka - zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – nie udokumentowano żadnego z tych okresów. Podał, że w okresie od [...].11.2003 r. do [...].09.2020 r. ojciec dziecka nie wykonywał zatrudnienia ani innej działalności podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Przeprowadzona analiza akt sprawy nie wskazuje aby w wykazanym okresie ojciec dziecka nie mógł podjąć zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. Po analizie dokumentacji medycznej przedstawionej przez Panią komisja lekarska orzeczeniem z dnia [...].06.2021 r. nie ustaliła niezdolności przed dniem śmierci. Odnosząc się do wskazania we wniosku z [...].03.2021 r., że ojciec dziecka zmagał się z chorobą alkoholową organ wyjaśnił, że alkoholizm osoby ubezpieczonej nie jest szczególną okolicznością, uniemożliwiającą wypracowanie odpowiedniego okresu ubezpieczenia. Pojawienie się choroby nie eliminuje bowiem automatycznie z rynku pracy, jakkolwiek może stanowić pewne utrudnienie w zachowaniu stabilności zatrudnienia (por. wyrok WSA w Warszawie z 26.11.2009 r., sygnatura II SA/Wa 1638/09, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Ponadto od [...].09.2002 r. do [...].04.2003 r., od [...].08.2003 r. do [...].10.2003 r. ojciec dziecka prowadził działalność gospodarczą i nie opłacał z tego tytułu należnych składek. Organ wskazał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...] stała się przedmiotem skargi małoletniego M. C. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego M. C., do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Przedstawiciel ustawowy wniosła o uchylenie zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji. Zarzuciła pominięcie przez organ, że zmarły z uwagi na swoje choroby, w tym chorobę alkoholową, był przez wiele lat swojego życia niezdolny do pracy, w szczególności niewzięcie pod uwagę okoliczności, że zmarły starał się o uzyskanie renty z tytułu niezdolności do pracy. Zarzuciła, że lekarz orzecznik nie wziął pod uwagę całości zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, z którego wirnika, że zmarły był uzależniony od alkoholu przez całe swoje dorosłe życie. Podniosła, że ojciec dziecka leczył się psychiatrycznie,, miał co najmniej trzy próby samobójcze wskutek ww. chorób. Skarżąca wskazała m.in., że ojciec dziecka przez wiele lat był niezdolny do pracy. Podniosła m.in., że leczył się w poradni zdrowia psychicznego w Jaśle, był pod nadzorem lekarzy tam pracujących. Wskazała, że w dokumentach medycznych jest wspomniane, że przez 6 lat swojego życia ojciec dziecka nie pił, wskazała na leczenie. Skarżąca podała też, że ojciec dziecka leczył się także w poradni neurologicznej. Powołała się na wpisy w legitymacji ubezpieczeniowej. W ocenie skarżącej zmarły w związku z alkoholizmem cierpiał na chorobę psychiczną i to stanowiło przyczynę braku zatrudnienia w latach 2003-2020. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, reprezentowany przez radcę prawnego, w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując ustalenia dokonane w zaskarżonej decyzji. Podniósł m.in., że w myśl art. 14 ust. 1 ustawy emerytalnej oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Zgodnie z art. 14 ust. 3 ustawy emerytalnej podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji, stanowi orzeczenie lekarza orzecznika ZUS, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej. Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych Prezes ZUS jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS lub komisji lekarskiej ZUS, przesłanka ta nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga podlegała uwzględnieniu. W ocenie Sądu, w sprawie niniejszej naruszone zostały przepisy prawa administracyjnego procesowego w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. W świetle powołanego przepisu, przyznanie świadczenia pozostawiono uznaniowej decyzji Prezesa ZUS. Powyższe nie oznacza jednak, że organ zwolniony jest ze stosowania zasad ogólnych ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1257 ze zm.), zwanej dalej k.p.a. W postępowaniu w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku stosuje się bowiem przepisy ustawy Kodeks postępowania administracyjnego. Prezes ZUS podejmujący decyzje administracyjne w tego rodzaju sprawach jest związany zatem rygorami procedury administracyjnej określającej obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Obowiązany jest przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnienia rozstrzygnięcia zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 k.p.a. W ocenie Sądu, w sprawie niniejszej doszło do naruszenia art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., które to uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z pierwszym z powołanych przepisów, w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Z zaskarżonej decyzji wynika, że organ nie dokonał pełnych ustaleń stanu faktycznego w odniesieniu do zmarłego ojca dziecka. Skarżąca już we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazywała, że ojciec dziecka w związku z alkoholizmem cierpiał na chorobę psychiczną i to stanowiło przyczynę braku zatrudnienia w latach 2003-2020. W skardze do Sądu skarżąca wskazała zaś, że ojciec dziecka leczył się w poradni zdrowia psychicznego w Jaśle, a nadto, że podejmował leczenie choroby alkoholowej jeszcze przed 2003 r. Organ w toku postępowania administracyjnego powinien był zwrócić się do wnioskodawczyni o przedłożenie dowodów potwierdzających fakt leczenia choroby alkoholowej, jak również leczenia choroby psychicznej, jeśli powoływane przez stronę okoliczności nie znajdowały odzwierciedlenia w dotychczas zgromadzonym przez organ materiale dowodowym. Zauważyć należy, że z uzasadnienia orzeczenia Komisji Lekarskiej z dnia [...] czerwca 2021 r. nie wynika, na podstawie dokumentacji z przebiegu leczenia jakiej choroby, wydane zostało orzeczenie. Oczywiście samo uzależnienie od alkoholu nie może być traktowane, jak okoliczność usprawiedliwiająca bezczynność zawodową. Jednakże należy rozróżnić sytuację, kiedy osoba uzależniona od alkoholu podejmuje próby leczenia od tych, gdy nie podejmując leczenia uzależnienia alkoholowego, dokonuje świadomego wyboru dalszej drogi życiowej. Organ jest zobowiązany do ustalenia pełnego stanu faktycznego i zebrania materiału dowodowego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.). W sprawach dotyczących przyznania świadczenia w drodze wyjątku konieczne jest współdziałanie strony z organem, jednakże to na organie spoczywa obowiązek wskazania stronie, jakie okoliczności mogą mieć wpływ na pozytywne rozpatrzenie wniosku (art. 9 k.p.a.). W sprawie niniejszej udokumentowano okres składkowy i nieskładkowy wynoszący łącznie 17 lat, 3 miesiące i 29 dni. Ojciec dziecka podejmował zatem przed 2003 r. zatrudnienie. Wskazywane przez stronę podejmowanie prób leczenia przez osobę uzależnioną może uzasadniać przypuszczenie, że alkoholizm w danym przypadku mógł stanowić szczególną przesłankę usprawiedliwiającą 17 letni staż pracy, zwłaszcza, gdyby wykazane zostało również, że ojciec dziecka cierpiał na chorobę psychiczną. Do organu należało ustalenie, czy okres pozostawania bez pracy spowodowany był okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy. Ustaleń takich organ nie dokonał. Samo stwierdzenie, że alkoholizm nie jest szczególną okolicznością, w sytuacji podnoszenia przez stronę w toku postępowania, że ojciec dziecka cierpiał na chorobę psychiczną, nie pozwala pozostawić zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji w obrocie prawnym. Ponownie rozpoznając sprawę organ zwróci się do strony o przedłożenie informacji i dokumentów dotyczących potwierdzenia leczenia choroby alkoholowej, a także choroby psychicznej ojca dziecka. Podejmując rozstrzygnięcie organ rozważy wszechstronnie cały zgromadzony materiał dowodowy. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), orzekł jak w wyroku.