II SA/Wa 351/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kube (spr.) Sędziowie WSA Iwona Dąbrowska Adam Lipiński Protokolant asystent sędziego Beata Gibzińska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 maja 2011 r. sprawy ze skargi J.K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2010 r. znak sprawy: [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), zwanej dalej k.p.a., po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy J.K. od decyzji z dnia [...] października 2010 r. znak sprawy: [...] o odmowie przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) - powoływanej dalej jako ustawa o emeryturach i rentach, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że zgodnie z powołanym wyżej przepisem, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Podał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. Wskazał, że w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. Konieczne jest zatem zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podał, że w przedmiotowej sprawie renta z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku nie może być przyznana J.K., bowiem nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności uniemożliwiająca przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia i nabyciu przez niego uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. W toku postępowania ustalono, że wnioskodawca na 61 lat życia udowodnił 19 lat i 18 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W dziesięcioleciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udokumentowano 2 lata, 4 miesiące i 1 dzień okresów składkowych. Ponadto od dnia [...] listopada 1970 r. do dnia [...] lutego 1974 r., od dnia [...] listopada 1975 r. do dnia [...] kwietnia 1979 r., od dnia [...] marca 1985 r. do dnia [...] listopada 1990 r. oraz od dnia [...] listopada 2000 r. do dnia [...] czerwca 2008 r. nie podejmował zatrudnienia ani też innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalno - rentowymi. Podkreślono, że we wskazanych powyżej okresach nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy i nie istniały przeszkody do kontynuowania zatrudnienia, a zatem przyczyną braku uprawnień do renty na podstawie ustawy nie był stan zdrowia. Orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] kwietnia 2010 r. całkowitą niezdolność do pracy u wnioskodawcy ustalono od dnia [...] października 2009 r. do dnia [...] kwietnia 2011 r. Organ wskazał, że udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy jest nieadekwatny do jego wieku. Przyznanie przedmiotowego świadczenia jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Niedostrzeganie zatem okresu zatrudnienia prowadziłoby do przyznawania tego rodzaju świadczeń, niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w ostatecznym rachunku naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości. Odnosząc się zaś do wyjaśnień strony, iż przerwa w ubezpieczeniu w latach 1999-2008 była spowodowana brakiem możliwości znalezienia zatrudnienia, organ podał, iż fakt ten nie stanowi okoliczności szczególnych w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach. Zaznaczył, że w warunkach bezrobocia w kraju znaczna liczba osób nieposiadających stałego zatrudnienia mogłaby domagać się przyznania świadczenia w drodze wyjątku, co mogłoby doprowadzić do niemożliwego do akceptacji poglądu, iż tysiące ludzi w okresie, gdy nie pozostawali w zatrudnieniu może otrzymać świadczenie przyznane w szczególnym trybie, bowiem znajdują się bez środków do życia. W tej sytuacji tryb ten stałby się trybem powszechnym. Ponadto wyjaśnił, że zgodnie z art. 10 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach, okresy ubezpieczenia społecznego rolników, za które opłacono przewidziane w odrębnych przepisach składki, uwzględnia się przy ustalaniu prawa do renty, jeżeli okresy składkowe i nieskładkowe są krótsze od okresu wymaganego do przyznania renty, w zakresie niezbędnym do uzupełnienia tego okresu. W niniejszej sprawie, okresy pracy wnioskodawcy w gospodarstwie rolnym od dnia [...] kwietnia 1965 r. do dnia [...] czerwca 1969 r., od dnia [...] listopada 1970 r. do dnia [...] lutego 1974 r., od dnia [...] września 1974 r. do dnia [...] maja 1975 r., od dnia [...] listopada 1975 r. do dnia [...] kwietnia 1979 r. oraz od dnia [...] marca 1985 r. do dnia [...] listopada 1990 r. wykraczają poza dziesięciolecie przed powstaniem niezdolności do pracy ([...] października 1999 r.- [...] października 2009 r.) i nie mogą być uwzględnione przy ocenie zaistnienia przesłanek do przyznania prawa do renty. Jednocześnie organ podkreślił, że kwestia trudnej sytuacji materialnej nie stanowi wystarczającej podstawy do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku, bowiem świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy te potrzeby są uzasadnione. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie J.K. zakwestionował decyzję z dnia [...] grudnia 2010 r., uznając ją za krzywdzącą i wniósł o uchylenie zarówno zaskarżonej decyzji jak i decyzji ją poprzedzającej z dnia [...] października 2010 r. oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach. Wskazał na błędną ocenę stanu faktycznego sprawy poprzez przyjęcie, że nie spełnia warunków do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Podkreślił, iż na dzień złożenia wniosku o rentę w trybie zwykłym posiadał 18 lat, 5 miesięcy i 12 dni. Ponadto organ nie zaliczył mu do kapitału początkowego okresu pracy w gospodarstwie rolnym, który łącznie wynosi około 16 lat, a zatem ogólny staż jego pracy to ponad 30 lat. Obecnie nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem, ponieważ jest osobą całkowicie niezdolną do pracy i samodzielnej egzystencji oraz nie posiada niezbędnych środków utrzymania. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Jednocześnie podniósł, że skarżący jest osobą niezdolną do pracy, jednak niezdolnością istniejącą od 2009 r. nie można usprawiedliwiać przerw w ubezpieczeniu od 2000 r. Zasadnicze znaczenie ma okres dziesięciolecia przed powstaniem tej niezdolności do pracy, kiedy w latach 2000-2008 skarżący nie pracował i pozostawał na utrzymaniu żony. Ograniczył się on zaledwie do wyjaśnienia, że w tym okresie nie mógł znaleźć pracy, podczas gdy samo powoływanie się na istnienie bezrobocia bez wykazania, że osoba ta faktycznie jej poszukiwała, nie jest tożsame z wykazaniem zaistnienia w sprawie okoliczności szczególnych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej. Sąd analizuje zaskarżoną decyzję pod względem jej zgodności z prawem materialnym i formalnym obowiązującym w dacie wydania tej decyzji. Stosownie natomiast do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Skarga analizowana według powyższych kryteriów zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. b powołanej ostatnio ustawy, sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. Stosownie zaś do art. 145 § 1 pkt 3 k.p.a. w sprawie zakończonej decyzją ostateczną wznawia się postępowanie, jeżeli decyzja wydana została przez pracownika lub organ administracji publicznej, który podlega wyłączeniu stosownie do art. 24, 25 i 27 k.p.a. W rozpoznawanej sprawie, zdaniem Sądu, taka sytuacja miała miejsce. Należy wskazać, iż zarówno decyzję z dnia [...] października 2010 r., jak i decyzję z dnia [...] grudnia 2010 r., wydaną po ponownym rozpatrzeniu sprawy, podpisała w imieniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Wicedyrektor Departamentu Świadczeń Emerytalno - Rentowych E.N., działająca na podstawie upoważnienia z dnia [...] lipca 2006 r. Tymczasem podlegała ona obligatoryjnemu wyłączeniu od udziału w postępowaniu w sprawie, z powodu wskazanego w art. 24 § 1 pkt 5 k.p.a. Należy podnieść, iż co prawda w art. 24 § 1 pkt 5 k.p.a. mowa jest o wyłączeniu pracownika organu administracji publicznej w sprawie, w której brał udział w niższej instancji w wydaniu zaskarżonej decyzji, czyli w sytuacji, gdy od decyzji organu pierwszej instancji przysługuje odwołanie do organu wyższego stopnia, jednak powyższe uregulowanie będzie miało również odpowiednie zastosowanie do sytuacji określonej w art. 127 § 3 k.p.a., tj. gdy od decyzji wydanej w pierwszej instancji przez ministra lub samorządowe kolegium odwoławcze nie służy odwołanie, a wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy do tego organu. Stąd też w sytuacji ponownego rozpatrzenia wniosku przez ten sam organ trzeba bezwzględnie oceniać, czy jest możliwe zastosowanie przesłanki wyłączenia pracownika przewidzianej w art. 24 § 1 pkt 5 k.p.a. (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 października 2010 r., sygn. akt I OSK 1164/10, umieszczony w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, orzeczenia.nsa.gov.pl). Regulacja ta, nakazująca obligatoryjne wyłączenie pracownika, jest gwarancją bezstronności, a tym samym prawidłowości i rzetelności orzekania. W uchwale z dnia 20 maja 2010 r., sygn. akt I OPS 13/09 (publ. LEX nr 579940) Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnił, iż przepis art. 24 § 1 pkt 5 k.p.a. nie ma zastosowania jedynie do osoby piastującej funkcję ministra, w rozumieniu art. 5 § 2 pkt 4 k.p.a., w postępowaniu, o jakim mowa w art. 127 § 3 k.p.a. Stąd też, zdaniem Sądu, należy przyjąć, iż wyłączenie z art. 24 § 1 pkt 5 k.p.a. nie obejmuje tylko osoby piastującej funkcję ministra, lecz obejmuje już innych pracowników upoważnionych przez organ do wydania decyzji podjętej w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, co oznacza, iż art. 24 § 1 pkt 5 k.p.a. ma zastosowanie w postępowaniu, o jakim mowa w art. 127 § 3 k.p.a., w przypadku, gdy funkcję organu wykonuje upoważniony pracownik organu, który wydał decyzję objętą wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy. Reasumując, Prezes ZUS ponownie rozpoznając sprawę z wniosku J.K. o ponowne rozpatrzenie sprawy w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku weźmie pod uwagę przedstawione wcześniej rozważania Sądu. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. b powołanej ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji. Na podstawie art. 152 tej ustawy, Sąd orzekł, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Sąd nie uwzględnił wniosku o zasądzenie kosztów postępowania, ponieważ zwrot kosztów niezbędnych do celowego dochodzenia praw przysługuje skarżącemu od organu w wypadku uwzględnienia skargi oraz w sytuacji określonej w art. 201 powołanej ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, co w przedmiotowej sprawie nie miało miejsca. Jednocześnie należy zwrócić uwagę, że zgodnie z art. 239 pkt 1 lit. e tej ustawy, skarżący jest zwolniony z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych.