II SA/Wa 363/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Janusz Walawski, Sędziowie WSA Danuta Kania (spr.), Sławomir Antoniuk, , Protokolant Elwira Sipak, specjalista, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 czerwca 2012 r. sprawy ze skargi M. J. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. oddala skargę, 2. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz r.pr. B. Z. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych oraz kwotę 55,20 (pięćdziesiąt pięć złotych 20/100) stanowiącą 23% podatku VAT tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Decyzją z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmówił przyznania M. J. renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu ww. decyzji Prezes Zakładu podniósł, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnia następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek oraz nie ma niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w ww. przepisie, powinny być spełnione łącznie, a brak spełnienia choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Przedmiotowe świadczenie nie ma charakteru roszczeniowego, a jego przyznanie zostało pozostawione uznaniu administracyjnemu Prezesa Zakładu. Granice uznania i jego kontroli wyznaczają ww. przesłanki z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Następnie organ wskazał, iż z dokumentacji zawartej w aktach sprawy wynika, że decyzją Prezesa Zakładu z dnia [...] sierpnia 2000 r., z uwagi na wystąpienie szczególnych okoliczności, M. J. została przyznana renta rodzinna w drodze wyjątku, która była realizowana do [...] sierpnia 2010 r. Podkreślił, że świadczenia w drodze wyjątku nie są przyznawane raz na całe życie, mogą bowiem ulec wstrzymaniu, gdy zmienią się okoliczności faktyczne stanowiące podstawę ich przyznania. Dalej organ zauważył, iż z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że w czerwcu 2007 r. wnioskodawca ukończył naukę w gimnazjum. We wrześniu 2007 r. podjął naukę w liceum ogólnokształcącym, które powinien ukończyć w czerwcu 2010 r., natomiast obecnie jest słuchaczem I semestru zaocznej zasadniczej szkoły zawodowej dla dorosłych. W ocenie organu, przerywanie nauki i ponowne jej podejmowanie nie jest szczególną okolicznością uzasadniającą przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Ponadto wnioskodawca jest osobą pełnoletnią i nie ma orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy, a zatem zarówno wiek jak i stan zdrowia nie stanowią obiektywnych przeszkód w podjęciu zatrudnienia. W świetle powyższego wnioskodawca nie spełnia kumulatywnie przesłanek z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W odwołaniu od powyższej decyzji M. J. wskazał, iż podstawą przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku była okoliczność śmierci ojca w czasie, gdy był osobą małoletnią. Świadczenie przestano wypłacać, gdy został osadzony w areszcie śledczym. Obecnie jednak przebywa w zakładzie karnym i podjął naukę w szkole. Wskazał, iż nie ma możliwości podjęcia pracy zarobkowej, nie ma też środków utrzymania. Wniósł o przywrócenie świadczenia i kontynuowanie jego wypłaty do 25 roku życia. Decyzją z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), powoływanej dalej jako: "k.p.a.", utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] listopada 2011 r. W uzasadnieniu organ stwierdził, iż po ponownym rozpatrzeniu sprawy nie znaleziono podstaw do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, bowiem wnioskodawca nie spełnia ustawowych przesłanek. Aktualnie wnioskodawca jest osobą pełnoletnią i nie ma orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy. Z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynika, że przeszkodą uniemożliwiającą podjęcie zatrudnienia nie jest pobieranie nauki, lecz taki wiek, który uniemożliwia w ogóle podjęcie pracy, tj. wiek poniżej 18-go roku życia. W przypadku wnioskodawcy przesłanka niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek nie zachodzi, co stanowi okoliczność, która eliminuje wnioskodawcę z grona osób, którym może być przyznane jakiekolwiek świadczenie w drodze wyjątku. Kontynuowanie nauki i zrozumiałe pragnienie zdobycia wykształcenia nie pozwalają na obejście tak rygorystycznie sformułowanego przepisu ustawy, służącego zapewnieniu niezbędnych środków utrzymania osobom całkowicie niezdolnym do pracy i spełniającym pozostałe przesłanki z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Następnie organ podkreślił, iż aktualnie wnioskodawca przebywa w zakładzie karnym. Fakt ten nie może być uznany za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, skoro nie była to okoliczność niezależna od wnioskodawcy, lecz wynikała ze świadomego naruszenia prawa. Końcowo organ wskazał, iż przy ponownym rozpatrywaniu sprawy ocenie podlegała również sytuacja materialna wnioskodawcy, która nie wskazuje na brak niezbędnych środków utrzymania, ponieważ przebywa on w zakładzie karnym. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję Prezesa Zakładu z dnia [...] stycznia 2012 r. M. J. wniósł o jej uchylenie oraz o przyznanie mu świadczenia w drodze wyjątku. W motywach skargi zarzucił, iż organ dokonał nieprawidłowej wykładni pojęcia "niezdolność do pracy". W ocenie skarżącego, w jego przypadku, całkowita niezdolność do pracy jest efektem braku pracy wynikającej z braku możliwości zatrudnienia w zakładzie karnym. Zaznaczył, że zdolnym jest się do pracy, która jest, a nie do tej, której nie ma. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o oddalenie skargi podtrzymując dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. Ustosunkowując się do zarzutów skargi organ podniósł, iż skarżący nie jest w żadnym stopniu niezdolny do pracy. Fakt, że nie podejmuje zatrudnienia, lecz pozostaje na utrzymaniu Państwa i na koszt Państwa pobiera naukę w szkole, nie oznacza w żadnym razie, że ze względu na wiek lub stan zdrowia nie jest w stanie podejmować zatrudnienia. Posiada wszelkie niezbędne środki utrzymania oraz warunki do kontynuowania nauki, mimo, że nie pracuje i nie uzyskuje dochodu. Renta w drodze wyjątku nie jest "nagrodą" dla dorosłego mężczyzny, który w związku ze świadomym naruszeniem prawa odbywa karę pozbawienia wolności za sam fakt, że podjął naukę w szkole. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) oraz art. 134 § 1 w związku z art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270), powoływanej dalej jako: "p.p.s.a.", sąd administracyjny dokonuje kontroli zaskarżonego aktu pod względem zgodności z prawem, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Innymi słowy, sąd administracyjny kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu administracyjnym z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Sąd administracyjny posiada wyłącznie uprawnienia kasacyjne, nie może natomiast orzekać za organ w sposób merytoryczny przyznając stronie określone uprawnienia lub zwalniając z nałożonych obowiązków. W ocenie Sądu skarga analizowana w świetle powyższych przepisów nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2012 r. nie narusza prawa. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), w myśl którego ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna. Pozwala ona bowiem na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do jego uzyskania w trybie zwykłym. Zatem świadczenia przyznawane na podstawie art. 83 ustawy nie mają charakteru roszczeniowego, ponieważ według art. 84 są finansowane z budżetu państwa, a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Powołany wyżej przepis posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." świadczenie w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanych w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że organ ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę podczas rozpatrywania wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Na organie administracyjnym prowadzącym postępowanie administracyjne, również w sytuacji działania w ramach uznania administracyjnego, ciąży obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego zgodnie z art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. w związku z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W ocenie Sądu, analiza akt sprawy oraz zaskarżonej decyzji prowadzi do przekonania, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych rozpatrzył wyczerpująco wszystkie okoliczności faktyczne sprawy oraz dokonał obiektywnej ich oceny. Wskazać należy w pierwszej kolejności, że z cytowanego powyżej art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny. Po drugie, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi wynikać ze szczególnych okoliczności. Po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie ma możliwości podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku. Po czwarte, osoba ta nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie zaś przedmiotowego świadczenia jest uzależnione od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech przesłanek, co z drugiej strony oznacza, że niespełnienie choćby jednej z nich, wyklucza możliwość przyznania świadczenia. W rozpoznawanej sprawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie mógł stanowić podstawy przyznania M. J. świadczenia w drodze wyjątku. Z akt sprawy wynika bowiem, że nie została spełniona przesłanka niemożności podjęcia przez skarżącego pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Przepis łączy bowiem taką niemożność z całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem. Obu warunków M. J. nie spełnia. Z akt sprawy nie wynika, aby w stosunku do skarżącego wydano orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy. Natomiast wiek, jako przesłanka niemożności podjęcia pracy, w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, oznacza wiek poniżej 18 lat. W dacie wydania zaskarżonej decyzji skarżący był osobą pełnoletnią (ur. [...] czerwca 1989 r.). Zgodzić należy się z organem orzekającym, że brak spełnienia przez skarżącego przesłanki niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek wyłącza - w myśl wywodów w przedmiocie kumulatywnego charakteru przesłanek z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy - możliwość przyznania jakiegokolwiek świadczenia w drodze wyjątku. Oceny tej nie zmienia argumentacja skargi, bowiem braku możliwości podjęcia pracy w zakładzie karnym, na który powołuje się skarżący, nie można utożsamiać z przesłanką całkowitej niezdolności do pracy w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie bowiem z art. 12 w zw. z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, niezdolna do pracy jest osoba, która całkowicie lub częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu, przy czym całkowicie niezdolna do pracy jest osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy. Oczywistym jest, że owa utrata zdolności do wykonywania pracy winna wynikać z naruszenia sprawności organizmu danej osoby (potwierdzonej orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS - art. 14 ww. ustawy), a nie z powodu braku możliwości zatrudnienia w danych warunkach (w zakładzie karnym) z przyczyn niezależnych od stanu jej zdrowia. Jak wynika z akt sprawy, skarżący w okresie od dnia [...] sierpnia 2000 r. do dnia [...] sierpnia 2010 r. pobierał rentę rodzinną w drodze wyjątku przyznaną na podstawie decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nr [...]. Ustanie realizacji świadczenia nastąpiło z powodu zaprzestania nauki przez skarżącego, który został osadzony w areszcie śledczym, a następnie w Zakładzie Karnym w W. (art. 101 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS). Z zaświadczenia wystawionego w dniu [...] września 2011 r. przez Centrum Kształcenia Ustawicznego Nr [...] w W. wynika, że od [...] września 2011 r. M. J. jest uczniem I klasy zaocznej Zasadniczej Szkoły Zawodowej w W. Okoliczność ta nie może jednak przemawiać za uwzględnieniem skargi. Sam fakt, że skarżący podjął naukę w warunkach pobytu w zakładzie karnym, nie stanowi przesłanki przyznania świadczenia w drodze wyjątku, skoro - jak wykazano powyżej - nie zostały spełnione kumulatywnie przesłanki z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy. Dodatkowo, w ocenie Sądu, zgodzić należy się z organem orzekającym, że przebywając w zakładzie karnym skarżący ma zapewnione niezbędne środki utrzymania. Jakkolwiek uznaniowość w sprawach dotyczących przyznania świadczenia w drodze wyjątku nie może być wyrazem dowolności organu w podejmowaniu decyzji, to jednak Sąd nie stwierdził przekroczenia granic uznania administracyjnego, ani naruszeń prawa, które skutkowałyby koniecznością uwzględnienia skargi. Mając na względzie wszystko powyższe, na podstawie art. 151 p.p.s.a., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w pkt 1 sentencji wyroku. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu Sąd orzekł na mocy art. 250 p.p.s.a. oraz § 15 i § 16 w zw. z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349).