II SA/Wa 38/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kwiecińska (spr.), Sędziowie WSA Adam Lipiński, Piotr Borowiecki, Protokolant specjalista Maria Zawada, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 października 2018 r. sprawy ze skargi K. S. na decyzję Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia [...] listopada 2017 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia części kredytu studenckiego uchyla zaskarżoną decyzję. Minister Nauki i Szkolnictwa Wyższego działając na podstawie art. 104 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego z dnia 14 czerwca 1960 r. (Dz. U. z 2017 r. poz. 1257) i § 22 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 25 września 2017 r. w sprawie szczegółowych zasad, trybu i kryteriów udzielania, spłacania oraz umarzania pożyczek i kredytów studenckich (Dz. U. z 2017 r., poz. 1905), po rozpatrzeniu wniosku K. S. umorzył 25% części kredytu studenckiego pozostałego do spłaty na dzień wydania decyzji udzielonego przez [...] Bank [...] S.A. Oddział [...] w L. na podstawie umowy nr [...] zawartej w dniu [...] marca 2012 r. Organ nadmienił, że kredytobiorczyni pismem z [...] sierpnia 2017 r. zwróciła się do Ministra o umorzenie spłaty kredytu studenckiego. Wniosek o umorzenie kredytu studenckiego został oceniony pozytywnie i przyznano 25% umorzenia kredytu studenckiego w kwocie pozostałej do spłaty w dniu podjęcia decyzji przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Zgodnie z przepisem § 22 ust. 1 pkt 2 ww. rozporządzenia, Minister Nauki i Szkolnictwa Wyższego, podejmuje decyzję o umorzeniu części spłaty kredytu studenckiego, jeśli kredytobiorca udokumentuje trudną sytuację życiową. W toku postępowania organ oceniając wniosek, opiera się na dokumentach przesłanych przez stronę. Zgodnie z przepisem § 22 ust. 2 rozporządzenia przez trudną sytuację życiową rozumie się: 1) trudną sytuację materialną kredytobiorcy oraz członków jego rodziny udokumentowaną przez ośrodek pomocy społecznej – w przypadku wystąpienia przesłanek uzasadniających korzystanie ze świadczeń z systemu pomocy społecznej lub 2) trudną sytuację materialną kredytobiorcy wynikającą ze zdarzenia losowego, powodującego czasową utratę zdolności do spłaty zobowiązań, w szczególności choroby kredytobiorcy lub członka jego rodziny, konieczności sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny, szkody spowodowanej przez pożar, klęskę żywiołową lub inną katastrofę. W ocenie organu przedstawione przez wnioskodawczynię zaświadczenia potwierdzały trudną sytuację życiową. Podstawą wydania pozytywnego rozstrzygnięcia w sprawie było udokumentowanie przez wnioskodawczynię trudnej sytuacji materialnej wynikającej z przypadku losowego powodującego czasową utratę zdolności do spłaty zobowiązań. Przy ocenie wniosku pod uwagę wzięta została w szczególności sytuacja zdrowotna wnioskodawczym oraz konieczność pozostawania w stałym specjalistycznym leczeniu, a także ponoszenie dodatkowych kosztów leczenia. Strona wykazała również, że środki finansowe, jakimi dysponuje, są niewystarczające do pokrycia w pełni zobowiązania związanego ze spłatą kredytu studenckiego. K. S. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia [...] listopada 2017 r. Skarżąca nadmieniła, że we wniosku o umorzeniu kredytu studenckiego wyszczególniła okoliczności powodujące trudną sytuację życiową, takie jak: brak dochodów, bycie osobą bezrobotną, fakt niepobierania świadczeń i zasiłków, przechodzenie rehabilitacji po wypadku samochodowym, czy też leczenie nowotworu piersi. Nadmieniła również, że utrzymuje się wyłącznie ze zgromadzonych wcześniej oszczędności. Opisany powyżej stan został, zdaniem skarżącej, należycie udokumentowany. Skarżąca nadmieniła, że sytuacja, w której się znalazła, sprawia, iż nie dysponuje środkami finansowymi, które byłyby wystarczające do pokrycia jakiejkolwiek części zobowiązania związanego ze spłatą kredytu studenckiego. Wydana decyzja jest niezgodna z ustawą z dnia 17 lipca 1998 r. o pożyczkach i kredytach studenckich, bowiem zgodnie z art. 9 pkt 2 ww. ustawy "wysokość raty spłat kredytu studenckiego lub pożyczki studenckiej nie może przekroczyć 20% miesięcznego dochodu pożyczkobiorcy lub kredytobiorcy". Skarżąca podkreśliła, że nie posiada dochodu, jest osobą bezrobotną i nie pobiera świadczeń i zasiłków. Utrzymuje się ze wcześniej zgromadzonych oszczędności, natomiast aktualny stan zdrowia skutecznie utrudnia znalezienie pracy. Decyzja nie zawiera jasnych sprecyzowanych kryteriów i wyjaśnień odnośnie sposobu naliczenia wysokości umorzonej części kredytu. Skarżąca nadmieniła, że każdego dnia od części kapitałowej kredytu naliczane są odsetki. Niemal codziennie otrzymuje telefony z Centrum Restrukturyzacji i Windykacji [...] Banku [...] S.A. z informacją o zamiarze umieszczenia swojego nazwiska na liście dłużników Biura Informacji Kredytowej. Skarżąca podkreśliła, że jej sytuacja życiowa jest szczególna i bezsprzecznie trudna. Uniemożliwia zatem spłatę nawet części kredytu studenckiego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 2188 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego i to z przepisami obowiązującymi w dacie jego wydania. W konsekwencji sąd administracyjny nie orzeka co do istoty rzeczy w zakresie danego przypadku, lecz kontroluje zgodność rozstrzygnięcia z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Sąd administracyjny posiada wyłącznie uprawnienia kasacyjne, nie może natomiast orzekać za organ w sposób merytoryczny, przyznając stronie określone uprawnienia lub zwalniając z nałożonych obowiązków. W ocenie Sądu skarga analizowana w świetle powyższych kryteriów zasługuje na uwzględnienie. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowi art. 10 ustawy z dnia 17 lipca 1998 r. o kredytach i pożyczkach studenckich (Dz. U. Nr 108, poz. 685 ze zm.), zgodnie z którym pożyczki studenckie i kredyty studenckie mogą być częściowo lub w całości umorzone (ust. 1). Podstawą umorzenia pożyczek studenckich i kredytów studenckich są w szczególności: (1) trudna sytuacja życiowa pożyczkobiorcy lub kredytobiorcy, (2) trwała utrata zdolności do spłaty zobowiązań, (3) brak prawnych możliwości dochodzenia roszczeń, (4) dobre wyniki ukończenia studiów, (5 ) śmierć kredytobiorcy (ust. 2). Szczegółowe zasady, tryb i kryteria umarzania kredytów i pożyczek studenckich określone zostały w rozporządzeniu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 25 września 2017 r. w sprawie szczegółowych zasad, trybu i kryteriów udzielania, spłacania oraz umarzania kredytów i pożyczek studenckich (Dz. U. z 2017 r., poz. 1905), wydanym na podstawie art. 15 ust. 1 ww. ustawy. Zgodnie z § 22 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego kredyt, na wniosek kredytobiorcy, może być umorzony w całości przez ministra w przypadku trwałej utraty zdolności do spłaty zobowiązań przez kredytobiorcę, która nastąpiła po zawarciu umowy kredytu. Podstawą umorzenia jest orzeczenie wydane na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2016 r., poz. 2046, z późn. zm.) lub ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1383 z późn. zm.). Natomiast zgodnie z § 22 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia kredyt, na wniosek kredytobiorcy, może być umorzony częściowo przez ministra w przypadku trudnej sytuacji życiowej kredytobiorcy. Przez trudną sytuację życiową rozumie się: 1) trudną sytuację materialną kredytobiorcy oraz członków jego rodziny udokumentowaną przez ośrodek pomocy społecznej – w przypadku wystąpienia przesłanek uzasadniających korzystanie ze świadczeń z systemu pomocy społecznej lub 2) trudną sytuację materialną kredytobiorcy wynikającą ze zdarzenia losowego, powodującego czasową utratę zdolności do spłaty zobowiązań, w szczególności choroby kredytobiorcy lub członka jego rodziny, konieczność sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny, szkody spowodowanej przez pożar, klęskę żywiołową lub inną katastrofę. Ponadto, przepisy ww. rozporządzenia przewidują następujące udogodnienia dla kredytobiorców w spłacie kredytu: 1. Zwiększenie liczby rat – zgodnie z § 16 ust. 3 pkt 1 ww. rozporządzenia, liczba rat spłaty kredytu może być większa niż dwukrotność liczby wypłaconych rat kredytu, jeżeli kredytobiorca udokumentuje, że wysokość spłaty kredytu przekracza 20 % jego przeciętnego miesięcznego dochodu z ostatnich trzech miesięcy poprzedzających złożenie wniosku. Bank może zmniejszyć ratę kredytu na okres kolejnych 6 miesięcy (6 kolejnych rat kapitałowych miesięcznej spłaty kredytu). Kredytobiorca jest zobowiązany przedstawić zaświadczenie z miejsca zatrudnienia o swoich dochodach (obliczonych według definicji określonej w przepisach o świadczeniach rodzinnych, czyli dochodach "netto"). W przypadku braku dochodów, kredytobiorca powinien przedstawić zaświadczenie z urzędu pracy potwierdzające brak zatrudnienia lub inny dokument wskazany przez bank potwierdzający nieposiadanie dochodów. 2. Zawieszenie spłaty – zgodnie z § 20 ww. rozporządzenia bank, na wniosek kredytobiorcy, zawiesza spłatę kredytu wraz z odsetkami, jeżeli kredytobiorca utracił stałe źródło dochodu lub znalazł się w trudnej sytuacji życiowej, o której mowa w § 22 ust. 2, uniemożliwiającej spłatę kredytu. Do wniosku o zawieszenie spłaty kredytu należy dołączyć dokumenty potwierdzające utratę stałego źródła dochodu lub trudną sytuację życiową. Bank może zawiesić spłatę kredytu na okres maksymalnie 12 miesięcy w całym okresie trwania spłaty kredytu. Z możliwości tej można korzystać wielokrotnie do wyczerpania 12-miesięcznego limitu. Przepis § 22 ust. 1 ww. rozporządzenia posługuje się sformułowaniem "pożyczka lub kredyt mogą być umorzone", co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanych w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego nie oznacza, że organ ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę podczas rozpatrywania wniosku o umorzenie pożyczki studenckiej. Ramy oceny wniosku każdego indywidualnego pożyczkobiorcy ubiegającego się o częściowe umorzenie kredytu studenckiego wyznaczają przesłanki zakreślone w ust. 2 § 22. W sprawie bezsporne jest, iż skarżąca zawarła w dniu [...] marca 2012 r. umowę z [...] B. [...]. S.A. na preferencyjny kredyt studencki. Powyższa umowa (§ 12) określa zasady spłaty kredytu (po upływie dwóch lat od daty ukończenia studiów) oraz okresy spłaty kredytu (§ 15) i okoliczności kiedy okres spłaty kredytu może być wydłużony (§ 17). Na mocy tejże umowy cywilno-prawnej skarżący może domagać się wydłużenia okresu spłaty kredytu, jeżeli udokumentuje że wysokość rat kredytu przekracza 20% jego miesięcznego dochodu (...) – § 17 pkt 1. Niezależnie od treści powyższej umowy skarżąca na podstawie art. 15 ust. 1 ustawy o pożyczkach i kredytach studenckich oraz powołanego rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 25 września 2017 r., ma prawo złożyć wniosek o umorzenie części zaciągniętego kredytu, a organ ten może wniosek uwzględnić, jeśli strona wykaże (§ 22 ust. 2 pkt 1 i 2 rozporządzenia), że znajduje się w trudnej sytuacji życiowej. W świetle zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego organ trafnie, w ocenie Sądu, przyjął, iż skarżąca pozostaje w trudnej sytuacji życiowej z uwagi na udokumentowaną trudną sytuację materialną wynikającą z choroby, która spowodowała czasową utratę zdolności do spłaty zobowiązań. Okoliczność ta wynika bezspornie z dokumentacji medycznej przedstawionej przez skarżącą. Organ nie wyjaśnił jednak powodów, dla których uznał, iż możliwe i właściwe – w odniesieniu do sytuacji materialnej skarżącej – jest umorzenie jedynie 25% części kredytu studenckiego pozostałego do spłaty na dzień wydania decyzji. W przypadku decyzji o charakterze uznaniowym należy bowiem szczególnie dbać o to, by uzasadnienie podjętego rozstrzygnięcia było przekonujące i nie nosiło cech dowolności. W niniejszej sprawie próba naprawy opisanej wady uzasadnienia zaskarżonej decyzji została podjęta w odpowiedzi na skargę. Organ zwraca tam bowiem uwagę na konieczność porównania – przy podejmowaniu decyzji o umorzeniu kredytu studenckiego – sytuacji osobistych i materialnych różnych wnioskodawców, stwierdza, że wśród kredytobiorców są osoby w szczególnie trudnej sytuacji, przy czym nie uznaje przypadku skarżącej za szczególny. Należy jednak zwrócić uwagę, iż – jak to wynika z ugruntowanego orzecznictwa sądów administracyjnych – twierdzenia i wywody zawarte w piśmie procesowym, jakim jest odpowiedź na skargę, nie mogą konwalidować wad decyzji. Rozważania co do przyczyn umorzenia 25% części kredytu studenckiego powinny być zawarte w uzasadnieniu decyzji. Niezależnie od powyższych uchybień, organ powinien także wyjaśnić, co było przedmiotem wniosku skarżącej. Skarżąca konsekwentnie bowiem twierdzi, iż dąży do uzyskania decyzji o umorzeniu kredytu w całości. W takiej zaś sytuacji podstawą materialnoprawną decyzji winien być przepis § 22 ust. 1 pkt 1 (a nie pkt 2) cyt. rozporządzenia, który przewiduje inną przesłankę umorzenia kredytu. Kwestia zakresu wniosku winna zostać wyjaśniona w toku postępowania administracyjnego. W każdym bądź razie należy odróżnić przesłanki umorzenia zawarte w pkt 1 i pkt 2 § 22 ust. 1 rozporządzenia. Czym innym jest bowiem "trwała utrata zdolności do spłaty zobowiązań" (pkt 1), a czym innym "trudna sytuacja życiowa kredytobiorcy" (pkt 2). Na marginesie tych rozważań dodać należy, iż Sąd nie wyklucza dopuszczalności badania w jednym postępowaniu zarówno przesłanki z § 22 ust. 1 pkt 1, jak i z § 22 ust. 1 pkt 2 cyt. rozporządzenia. W takiej jednakże sytuacji rozstrzygnięcie powinno odnosić się do obu przesłanek. Mając na względzie powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przyjął, że w sprawie doszło do naruszenia art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.