II SA/Wa 382/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Joanna Kube (spr.) Sędzia WSA Przemysław Szustakiewicz Sędzia WSA Eugeniusz Wasilewski Protokolant Eliza Kusy po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 czerwca 2010 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] stycznia 2010 r. znak sprawy [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), po rozpatrzeniu wniosku M. K. o ponowne rozpatrzenie sprawy od decyzji z dnia [...] października 2009 r. znak sprawy [...] o odmowie przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227) - powoływanej dalej jako ustawa o emeryturach i rentach, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu powyższej decyzji Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach (...) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił jednocześnie, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. Ponadto wskazał, że w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. Konieczne jest zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Zdaniem organu, zgromadzony materiał dowodowy nie pozwala przyjąć, że w sprawie zachodzą szczególne okoliczności, które były powodem niespełnienia warunków do świadczenia na zasadach ogólnych. W toku postępowania ustalono, że M. K. w dniu [...] sierpnia 1996 r. mając 41 lat, stał się w wyniku wypadku całkowicie, trwale niezdolny do pracy i samodzielnej egzystencji. Do tego czasu osiągnął łączny okres ubezpieczenia 10 lat, 2 miesiące i 10 dni. W ocenie organu, taki staż pracy jest nieadekwatny do wieku ubezpieczonego. W 10-leciu przypadającym przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym udowodniono tyko 3 lata, 5 miesięcy i 6 dni tych okresów. Podano, że w okresie od [...] kwietnia 1984 r. do [...] maja 1985 r. oraz od [...] lutego 1990 r. do [...] sierpnia 1996 r. wystąpiła przerwa w ubezpieczeniu, która nie była wywołana szczególnymi okolicznościami, o których stanowi art. 83 ustawy o emeryturach i rentach. Ubezpieczony w okresie od [...] lutego 1990 r. do [...] sierpnia 1996 r. podejmował prace u obcych armatorów lecz nie opłacał składek na ubezpieczenie społeczne mimo, iż istniała możliwość dobrowolnego ich uiszczania. Organ uznał, że sytuacja materialna wnioskodawcy jest trudna, jednakże nie stanowi to wystarczającej podstawy do przyznania mu prawa do świadczenia w drodze wyjątku, bowiem świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy te potrzeby są uzasadnione. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie M. K. wniósł o uchylenie decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2010 r. oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] października 2009 r., jak również o zasadzenie kosztów postępowania (na rozprawie pełnomocnik skarżącego – I. K. zgłosiła wniosek o zwrot kosztów podróży w wysokości [...] zł). Skarżący, kwestionując wydane w jego sprawie decyzje, stwierdził, że organ nie zbadał jego sprawy wnikliwie i wszechstronnie, ponieważ rozpatrując jego wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy nie dysponował aktami sprawy, które od dnia [...] listopada 2009 r. do chwili obecnej znajdują się w [...] oddziale ZUS. Zaznaczył, że wniosek o ponowne rozpatrzenie złożył po tej dacie, tj. w grudniu 2009 r. Wskazał, że organ w zaskarżonym rozstrzygnięciu ograniczył się jedynie do aspektu jego pracy na statkach zagranicznych, a pominął fakt, że aktualnie nie jest możliwie wykonywanie przez niego pracy z przyczyn obiektywnych. Uważa, że niespełnienie wymogów do nabycia prawa do renty wywołała sytuacja szczególna spowodowana nieodprowadzaniem za niego składek przez pracodawcę oraz wypadkiem, który pozbawił go możliwości wykonywania jakiejkolwiek pracy. Wyjaśnił, że po likwidacji jego miejsca pracy w Polsce, koniecznym dla niego stało się zatrudnienie na statkach [...] i [...] bandery. Uważa, że skoro załatwił wszystkie formalności związane z pracą za granicą to mógł sądzić, że jest również należycie ubezpieczony. Pracodawcy nie zadośćuczynili jednak temu obowiązkowi i nie został ubezpieczony. Także polskie podmioty pośredniczące w wyszukiwaniu mu pracy nie informowały go o braku ubezpieczenia. Nie miał świadomości, że legalnie działające instytucje nie zadbały o prawidłowe odprowadzanie składek. Był przekonany, że takie składki były płacone, jak to miało miejsce wcześniej. W konsekwencji stwierdził, że nie podjął świadomie zatrudnienia bez odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne. Pracował legalnie, a wskutek okoliczności od niego niezależnych nie był ubezpieczony. Zwrócił uwagę, że to nagły i niespodziewany wypadek uniemożliwił mu uzyskanie świadczenia rentowego. Twierdzi, że posiada 18-letni okres zatrudnienia od dnia [...] września 1978 r. do dnia [...] maja 1996 r. i gdyby nie to zdarzenie, w kolejnych latach wypracowałby stosowny staż pracy do uzyskania renty. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do zarzutów skargi podał, że obecny niekwestionowany zły stan zdrowia skarżącego nie stanowi żadnego usprawiedliwienia dla braku ubezpieczenia przed powstaniem niezdolności do pracy. Organ wyraził przekonanie, że osoba od wielu lat pracująca jako [...] zdaje sobie sprawę z przepisów i zasad podlegania ubezpieczeniu społecznemu w tej profesji lub też wykaże elementarną dbałość o własne interesy i sprawdzi czy jest ubezpieczona. Zaznaczył, że w przypadku skarżącego nieświadomość w tej materii nie trwała kilku miesięcy, co byłoby zrozumiałe, lecz 6 lat. Organ wskazał, iż nie ma podstaw do uznania skarżącemu "w drodze wyjątku" okresu zatrudnienia bez ubezpieczenia, które w trybie zwykłym nie zostały uwzględnione zarówno przez organy ZUS, jak też przez badające sprawę sądy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ Sąd przeprowadzając kontrolę zaskarżonej decyzji nie stwierdził, aby Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych naruszył przepisy prawa materialnego, ewentualnie przepisy postępowania administracyjnego, w stopniu w jakim mogłoby to mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach. Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenie w drodze wyjątku jest umiejscowione w systemie ubezpieczeń społecznych. Wynika z tego, że musi być ono w określony sposób powiązane z występowaniem określonego okresu ubezpieczenia, połączonego z należytym opłacaniem składek. Wobec tego może być przyznane ubezpieczonemu, w nieznacznym tylko stopniu niedopełniającemu warunków do uzyskania renty na ogólnych zasadach. Przedmiotowe świadczenie nie ma charakteru roszczeniowego, co oznacza, że nie jest przewidziane do każdego przypadku łagodzenia trudnej sytuacji materialnej, gdyż nie jest to sfera pomocy społecznej, świadczeń rodzinnych, czy socjalnych. W przedmiotowej sprawie organ prawidłowo przyjął, że skarżący nie wykazał, że w sprawie występują szczególne okoliczności usprawiedliwiające brak uzyskania prawa do renty na zasadach ogólnych. Za okoliczność szczególną uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabyciem świadczeń w trybie przepisów ustawy o emeryturach i rentach na potrzeby stosowania powołanego wyżej przepisu - należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 marca 2001 r., sygn. akt II SA 3191/00 - LEX nr 537884). Skarżący urodzony [...] stycznia 1955 r. aktywność zawodową rozpoczął [...] września 1978 r. i do [...] sierpnia 1996 r. (w okresie prawie 18-letniej aktywności zawodowej) wypracował staż ubezpieczeniowy wynoszący tylko 10 lat, 2 miesiące i 10 dni. Od [...] lutego 1990 r. do [...] sierpnia 1996 r. wystąpiła 6 i pół-letnia przerwa w ubezpieczeniu, ponieważ w tym czasie wymieniony podjął zatrudnienie za granicą, od którego nie były opłacane składki z tytułu ubezpieczenia społecznego. Należy zwrócić uwagę, że okresy ubezpieczenia M. K. nie mogły być przedmiotem ustaleń w sprawie prowadzonej przez Prezesa ZUS o świadczenie w drodze wyjątku, ponieważ to zagadnienie zostało już rozstrzygnięte przez organy ZUS w sprawie przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy i skontrolowane przez sądy - ostatnio Sąd Apelacyjny w S. – [...] Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, który wyrokiem z dnia [...] września 2008 r. sygn. akt [...] oddalił apelację skarżącego, a Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia [...] maja 2009 r. sygn. akt [...] odmówił przyjęcia od niego skargi kasacyjnej. Niewątpliwie więc okresy pracy skarżącego u [...] i [...] armatorów w latach od 1990 r. do 1996 r. nie mogły zostać doliczone do okresu ubezpieczenia w trybie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach. Skoro świadczenie w drodze wyjątku usytuowane w dziale VI ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zatytułowanym "Świadczenia przyznawane w szczególnym trybie", ma wyjątkowy charakter, z racji tego, że może być przyznane osobom, które nie spełniają warunków określonych w ustawie do uzyskania renty, czy emerytury w wyniku "szczególnych okoliczności", to przy interpretacji owych szczególnych okoliczności należy stosować wykładnię zawężającą, ponieważ w innej sytuacji wbrew tytułowi świadczenie to nabrałoby charakteru powszechnego. Okoliczność podjęcia pracy za granicą z powodu braku możliwości zatrudnienia w kraju nie stanowi szczególnej okoliczności, o której mówi art. 83 powoływanej ustawy. Nie było bowiem przeszkód, aby skarżący poddał się dobrowolnemu opłacaniu z tego tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Ubezpieczony jednak tego nie uczynił przez co okres składkowy jest krótki i ta okoliczność zadecydowała o odmowie przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Twierdzenia skarżącego, że był przekonany, iż w trakcie zatrudnienia w charakterze starszego marynarza na statkach u armatorów zagranicznych, za pośrednictwem agencji pośrednictwa pracy, podlegał ubezpieczeniu nie zostały w żaden sposób uwiarygodnione i jako gołosłowne nie mogły zostać uznane za okoliczność szczególną, o której mowa w przepisie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach. Zarówno na armatorach zagranicznych, jako pracodawcach skarżącego, jak też agencjach pośrednictwa pracy, z których usług korzystał w zakresie znalezienia pracodawcy nie ciążył obowiązek odprowadzania składek z tytułu ubezpieczenia społecznego. Zatem należy uznać, że Prezes ZUS w granicach dozwolonych prawem przyjął, że podjęcie przez ubezpieczonego pracy u obcych armatorów bez ubezpieczenia społecznego było jego świadomym wyborem, rodzącym określone skutki w zakresie prawa do świadczeń z ustawy o emeryturach i rentach. Nie jest sporne w sprawie, że od [...] sierpnia 1996 r. skarżący pozostaje całkowicie, trwale niezdolny do pracy i samodzielnej egzystencji i w konsekwencji po tej dacie nie ma możliwości wypracowania prawa do świadczeń emerytalno-rentowych. Fakt ten nastąpił jednak po upływie 6 lat od ostatniego okresu ubezpieczenia skarżącego i w związku z tym nie można uznać, jak chce skarżący, że gdyby nie ten fakt, to wypracowałby świadczenie w drodze wyjątku. Również zarzut rozpoznania wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy bez akt sprawy nie jest trafny. W dniu [...] września 2009 r. Oddział ZUS w S. przesłał do Prezesa ZUS akta rentowe skarżącego wraz z jego wnioskiem o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku i oświadczeniem o stanie majątkowym, rodzinnym i sytuacji materialnej wraz z wnioskiem Oddziału o odmowę przyznania tego świadczenia. Dokumentacja ta wpłynęła do organu w dniu [...] października 2009 r. Akta sprawy prowadzonej z wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku choć oczywiście opierają się na aktach rentowych prowadzonych przez Oddział ZUS, to jednak stanowią samodzielną dokumentację w oparciu, o którą Prezes ZUS wydaje decyzję na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach. Z akt tej sprawy nie wynika aby były one przekazywane do S. po [...] października 2009 r. Reasumując, skoro w niniejszej sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności usprawiedliwiające nieuzyskanie prawa do renty inwalidzkiej, to zaskarżona decyzja nie narusza prawa materialnego, ani też nie została wydana z takim naruszeniem przepisów procedury administracyjnej, które skutkowałoby koniecznością jej uchylenia i wobec tego skargę oddalono na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). Sąd nie uwzględnił wniosku o zasądzenie kosztów postępowania, ponieważ zgodnie z art. 200 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi, zwrot kosztów niezbędnych do celowego dochodzenia praw, przysługuje skarżącemu od organu w wypadku uwzględnienia skargi, co w rozpoznawanej sprawie nie miało miejsca.