II SA/Wa 386/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Maciejuk, Sędziowie WSA Ewa Grochowska – Jung, Danuta Kania (spr.), Protokolant starszy sekretarz sądowy Maria Zawada, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 lipca 2015 r. sprawy ze skargi małoletnich O. i W. T. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego A. T. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2014 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku A. T. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku na rzecz małoletnich O. T. i W. T., powołując art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.), odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu organ wskazał, iż świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Powyższe warunki muszą być spełnione łącznie. Organ podał też, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym, w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej. W sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Organ stwierdził, iż w okolicznościach niniejszej sprawy renta rodzinna w drodze wyjątku nie może być przyznana, ponieważ ojciec dzieci nigdy nie był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie bowiem z art. 4 pkt 13 ww. ustawy, za ubezpieczonego uważa się osobę podlegającą ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, określonych w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych, a także osobę, która przed dniem wejścia w życie ustawy podlegała ubezpieczeniu społecznemu lub zaopatrzeniu emerytalnemu, z wyłączeniem ubezpieczenia społecznego rolników. Końcowo organ podał, iż przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy A. T. zakwestionowała stanowisko organu zawarte w powyższej decyzji i wniosła o przyznanie na rzecz małoletnich dzieci renty rodzinnej w drodze wyjątku. Wskazała, iż nagły zgon jej męża – D. T. w dniu [...] czerwca 2014 r., w wieku 24 lat, jest okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Podała, że zmarły mąż podjął studia inżynierskie I stopnia w [...] w [...] na kierunku [...]. W dacie zgonu był studentem ostatniego IV roku. W roku akademickim 2009/2010 oraz 2013/2014 uzyskał stypendium rektora za wyniki w nauce. Zgodnie z art. 7 ust. 9 ww. ustawy okres studiów zostałby mu zaliczony do okresów nieskładkowych ubezpieczenia. Nadto wskazała, iż zmarły mąż nie mógł podjąć pracy zarobkowej, bowiem miał orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności od dnia [...] grudnia 2010 r. do dnia [...] maja 2015 r. oraz całkowitą niezdolność do pracy od dnia [...] kwietnia 2012 r. do dnia [...] kwietnia 2014 r. Podniosła również, że jest zarejestrowana w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Z MOPS w [...] otrzymuje 523 zł z tytułu samotnego wychowywania dzieci (wraz z zasiłkiem rodzinnym), zaś w okresie lipiec – wrzesień oraz październik – grudzień 2014 r. miała przyznany zasiłek okresowy w kwocie 437 zł miesięcznie. Zaznaczyła, że małoletnie dzieci pozostają na jej wyłącznym utrzymaniu, przy czym koszty utrzymania mieszkania obejmują kwotę 350 zł miesięcznie, koszt pobytu córki w przedszkolu – 80 zł, dowóz do przedszkola i zakup niezbędnych leków – 200 zł. Na wyżywienie i ubranie pozostaje 200 zł, jednak w pewnym zakresie pomoc zapewniają rodzice i teściowie. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] stycznia 2015 r. nr [...], powołując w podstawie prawnej art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm.), dalej: "k.p.a.", utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ wskazał, iż po ponownym rozpatrzeniu wniosku nie stwierdził wystąpienia przesłanek umożliwiających pozytywne załatwienie sprawy. Podkreślił, iż brak możliwości przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku wynika z faktu, że zmarły ojciec dzieci nie był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ponieważ nigdy nie podlegał ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym. Zgodnie z art. 4 pkt 13 ww. ustawy za ubezpieczonego uważa się osobę podlegającą ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, określonym w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych, a także osobę, która przed dniem wejścia w życie ustawy podlegała ubezpieczeniu społecznemu lub zaopatrzeniu emerytalnemu, z wyłączeniem ubezpieczenia społecznego rolników. Stwierdził, iż sytuacja materialna w jakiej znajdują się małoletnie dzieci może być trudna. Jednakże świadczenie, o którym mowa w art. 83 ww. ustawy nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2015 r. A. T. – przedstawiciel ustawowy małoletnich O. T. oraz W. T. – wniosła o jej uchylenie oraz o zasądzenie kosztów postępowania zarzucając błędną i dowolną wykładnię art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a także nierzetelne zebranie, rozpatrzenie i ocenę materiału dowodowego, a w konsekwencji naruszenie art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. W motywach skargi skarżąca podniosła argumentację jak we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, powołując dodatkowo orzecznictwo sądów administracyjnych na poparcie swych twierdzeń. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o oddalenie skargi jako nieuzasadnionej, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), dalej: "p.u.s.a." oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej: "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta polega na ocenie zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a – c p.p.s.a.). Uwzględnienie skargi następuje również w przypadku stwierdzenia, że zaskarżony akt jest dotknięty jedną z wad wymienionych w art. 156 k.p.a. (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Natomiast stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd dokonując oceny zaskarżonego aktu rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Skarga analizowana w świetle powyższych kryteriów nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja nie narusza prawa. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Zaznaczenia wymaga, że przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego spełnienia wszystkich przesłanek wymienionych w powołanym przepisie. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Ponadto, wnioskowana renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Prezes ZUS był zatem obowiązany w pierwszej kolejności zbadać spełnienie powyższych przesłanek przez zmarłego ojca dzieci, a następnie przez same dzieci. Powołany przepis wprowadza szczególną regulację pozwalającą na uzyskanie świadczenia przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Świadczenia z ww. przepisu nie mają charakteru roszczeniowego, są bowiem finansowane z budżetu państwa (art. 84 ww. ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Ponadto, ustawa nie gwarantuje ich wypłaty, lecz pozostawia przyznanie świadczenia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS. Decyzja uznaniowa nie jest jednak dowolna. Ograniczona jest bowiem rygorami wymienionymi w art. 83 ust. 1 ww. ustawy oraz określonymi w Kodeksie postępowania administracyjnego (art. 124 ustawy). Jednym z niezbędnych warunków do przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest to, aby wnioskodawca był osobą ubezpieczoną. W sytuacji ubiegania się o rentę rodzinną w drodze wyjątku, spełnienie tego warunku odnoszone jest do osoby zmarłej. Zgodnie z art. 4 pkt 13 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych za ubezpieczonego uważa się osobę podlegającą ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, określonym w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych, a także osobę, która przed dniem wejścia w życie ustawy podlegała ubezpieczeniu społecznemu lub zaopatrzeniu emerytalnemu, z wyłączeniem ubezpieczenia społecznego rolników. W myśl art. 5 ust. 1 ww. ustawy, przy ustalaniu prawa do emerytury i renty oraz obliczaniu ich wysokości uwzględnia się, z zastrzeżeniem ust. 2 – 5, następujące okresy: (1) składkowe, o których mowa w art. 6; (2) nieskładkowe, o których mowa w art. 7. Przy ustalaniu prawa do emerytury i renty oraz obliczaniu ich wysokości okresy nieskładkowe uwzględnia się w wymiarze nieprzekraczającym jednej trzeciej udowodnionych okresów składkowych (ust. 2). Okresem nieskładkowym, stosownie do art. 7 pkt 9 ww. ustawy, jest okres nauki w szkole wyższej na jednym kierunku, pod warunkiem ukończenia tej nauki, w wymiarze określonym w programie studiów. Analiza akt sprawy prowadzi do wniosku, że ojciec dzieci – D. T. zmarł w wieku 24 lat, przy czym brak jest jakichkolwiek dowodów wskazujących na to, że kiedykolwiek był on zatrudniony i z tego tytułu podlegał ubezpieczeniu społecznemu lub zaopatrzeniu emerytalnemu. Takimi dowodami nie dysponował Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Takich dowodów nie przedstawiła również skarżąca w toku postępowania administracyjnego, ani w skardze do Sądu. Ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że wobec zmarłego od [...] października 2010 r. orzeczona była całkowita niezdolność do pracy (orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] marca 2011 r.), przy czym zmarły nigdy nie podlegał ubezpieczeniu z tytułu zatrudnienia. Wskazać również należy, że jak wskazano w decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2014 r. o odmowie przyznania renty rodzinnej dla A. T. oraz małoletnich W. i O. T., zamiast 3 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – nie udokumentowano jakiegokolwiek okresu składkowego ojca dzieci. Okoliczność pobierania przez D. T. nauki na studiach wyższych, na którą powołuje się skarżąca, nie spowodowała objęcia go ubezpieczeniem emerytalno-rentowym. Okres studiów, których według oświadczenia skarżącej wymieniony nie ukończył (w dacie śmierci był studentem ostatniego IV roku), jako okres nieskładkowy nie podlega uwzględnieniu z uwagi na treść art. 5 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Z przepisu tego wprost wynika, że okres nieskładkowy jest możliwy do zaliczenia w wymiarze 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Zmarły okresów składkowych nie udowodnił, nie ma zatem podstaw do zaliczenia mu okresu nieskładkowego. W świetle powyższego, zmarły ojciec dzieci nie mógł zostać uznany za ubezpieczonego w rozumieniu przepisu art. 4 pkt 13 ww. ustawy. To z kolei powoduje, iż nie był on adresatem normy prawnej określonej przepisem art. 83 ust. 1 ustawy, a mając na względzie pochodny charakter wnioskowanego świadczenia, adresatami powyższej normy nie są również pozostali po nim członkowie rodziny (małoletnie dzieci). Brak spełnienia przez zmarłego wymogu bycia osobą ubezpieczoną wyłącza możliwość przyznania jego dzieciom jakiegokolwiek świadczenia w drodze wyjątku, w tym renty rodzinnej. Okoliczność ta przesądza o treści rozstrzygnięcia, bez potrzeby ustosunkowywania się do pozostałych warunków. Nie ma więc potrzeby odnoszenia się do pozostałych przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy, w tym "szczególnych okoliczności", z powodu których zmarły nie nabył prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym oraz trudnej sytuacji materialnej małoletnich dzieci. Końcowo Sąd zauważa, że – jak wynika z akt sprawy – zmarły ojciec dzieci w okresie od dnia [...] grudnia 2010 r. do dnia [...] czerwca 2014 r. pobierał rentę socjalną na podstawie ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej (Dz. U. Nr 135, poz. 1268 ze zm.). Jednakże uprawnienie do renty socjalnej nie rodzi ani statusu osoby ubezpieczonej, ani nie uprawnia do świadczeń po zmarłym uprawnionym do takiej renty. Reasumując stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja odmawiająca przyznania świadczenia w drodze wyjątku nie narusza art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Brak jest również podstaw do uznania, że organ dopuścił się naruszenia powołanych w skardze przepisów postępowania administracyjnego. Organ prawidłowo ustalił w oparciu o zebrany materiał dowodowy, że zmarły ojciec dzieci nie posiadał statusu osoby ubezpieczonej w rozumieniu art. 4 pkt 13 ww. ustawy. Przesłanka ta w okolicznościach niniejszej sprawy miała decydujące znaczenie dla zastosowania art. 83 ust. 1 ustawy. Sąd ze zrozumieniem odnosi się do sytuacji skarżącej wywołanej utratą bliskiej osoby, jednak zgodzić się należy ze stanowiskiem organu odnośnie braku możliwości pozytywnego załatwienia wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku w świetle obiektywnych kryteriów określonych w ww. przepisie. Mając na względzie wszystko powyższe, na podstawie art. 151 p.p.s.a., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł jak w sentencji.