II SA/Wa 394/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA – Stanisław Marek Pietras (spraw.) Sędzia WSA – Sławomir Antoniuk Sędzia WSA – Waldemar Śledzik Protokolant – sekretarz sądowy Sylwia Mikuła po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 czerwca 2012 r. sprawy ze skargi G. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku – oddala skargę – Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku G. W. (ur. [...] czerwca 1958 r.) z dnia [...] sierpnia 2011 r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2009 r. Dz. U. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), odmówił przyznania dla wyżej wymienionej świadczenia w drodze wyjątku (renty rodzinnej po zmarłym R. T.). W uzasadnieniu podał, że wymieniony nie był członkiem jej rodziny, zaś ona sama nie osiągnęła wieku emerytalnego wynoszącego dla kobiet 60 lat i nie ma wobec niej orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy. Natomiast w chwili obecnej jest uprawniona do świadczenia w trybie zwykłym. We wniosku z dnia [...] grudnia 2011 r. do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o ponowne rozpatrzenie sprawy, skarżąca G. W. nie zgodziła się z powyższą decyzją i podała, że organ nie wziął pod uwagę jej dokumentacji lekarskiej i sytuacji finansowej po śmierci konkubenta, który to zapewniał jej środki utrzymania, zaś aktualnie pozostała bez nich. Z tego mianowicie powodu, że otrzymywana przez nią renta nie pozwala jej na uiszczenie kosztów utrzymania mieszkania, zakupienia lekarstw i własnych kosztów utrzymania. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...], mając za podstawę art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] listopada 2011 r. W uzasadnieniu – powołując się na argumenty w niej zawarte – podał, że krąg osób będących członkami rodziny określa art. 67 ustawy, zaś z akt sprawy nie wynika, aby skarżąca zawarła związek małżeński z R. T.. Ponadto orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] lutego 2010 r. została ona uznana jedynie za częściowo niezdolną do pracy do [...] lutego 2013 r., zaś trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, bowiem nie jest ono świadczeniem socjalnym przyznawanym według potrzeb nawet, gdy są one uzasadnione. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, skarżąca G. W. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości zarzucając jej: 1. naruszenie art. 7 i 77 k.p.a. przez brak wyjaśnienia stanu faktycznego przy rozpoznawaniu wniosku w przedmiocie przyznania świadczenia w drodze wyjątku po zmarłym R. T., 2. naruszenie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez przyjęcie, że skarżąca nie spełnia przesłanek do otrzymania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu natomiast podniosła, że z konkubentem żyła 13 lat prowadząc wspólne gospodarstwo domowe i zamierzali zawrzeć związek małżeński, zaś w dalszej części powołała się na zarzuty zawarte we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy zarzucając, że organ nie uwzględnił ich przy wydaniu decyzji. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenia, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości m.in. poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Skarga analizowana pod tym kątem podlega oddaleniu, bowiem zaskarżona decyzja została wydana zgodnie z prawem. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2009 r. Dz. U. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego, ponieważ są finansowane z budżetu państwa (art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." świadczenie w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji organu nie oznacza, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę podczas rozpatrywania wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. W postępowaniu w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku stosuje się, zgodnie z art. 124 ustawy, przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podejmując decyzję administracyjną w tego rodzaju sprawach jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Musi więc przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), której realizacja wymaga, aby dopuścić jako dowód w sprawie wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia stanu faktycznego, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 k.p.a.). Ponadto jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 k.p.a. Z kolei w rozpoznawanej sprawie – w ocenie Sądu – zarówno z akt sprawy, jak i z uzasadnienia decyzji wynika, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zbadał wyczerpująco wszystkie okoliczności faktyczne i dokonał obiektywnej oraz wnikliwej ich oceny. Z treści cytowanego już wyżej przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny; po drugie, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, brak możliwości podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku przez ubiegającego się o to świadczenie i po czwarte, brak niezbędnych środków utrzymania osoby ubiegającej się o świadczenie, przy czym przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek, a brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W rozpoznawanej sprawie organ miał podstawę do przyjęcia, iż skarżąca nie spełnia wszystkich przesłanek uprawniających do uzyskania renty na ogólnych zasadach. Po pierwsze, nie jest ona członkiem rodziny pozostałym po zmarłym, a wcześniej ubezpieczonym, R. T. Zgodnie bowiem z treścią art. 67 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS do renty rodzinnej uprawnieni są następujący członkowie rodziny: 1) dzieci własne, dzieci drugiego małżonka oraz dzieci przysposobione; 2) przyjęte na wychowanie i utrzymanie przed osiągnięciem pełnoletniości wnuki, rodzeństwo i inne dzieci, w tym również w ramach rodziny zastępczej; 3) małżonek (wdowa i wdowiec); 4) rodzice. Bezspornym jest natomiast fakt braku zawarcia związku małżeńskiego przez skarżącą ze zmarłym R. T. czyli z osobą, po której ubiega się o świadczenie w drodze wyjątku. W konsekwencji oznacza to, że skarżąca nie może być traktowana jako członek rodziny pozostały po ubezpieczonym. W prawie polskim instytucja tzw. konkubinatu, czyli niesformalizowanego związku dwojga osób, nie została uregulowana i konsekwencją powyższego jest brak możliwości wyprowadzania jakichkolwiek roszczeń z pozostawania w takim związku. Reasumując, na gruncie prawa polskiego renta rodzinna należy się wyłącznie małżonkowi, a nie konkubentowi pozostałemu po ubezpieczonym i podstawy do odmiennej interpretacji powyższej sytuacji, nie dają także przepisy innych ustaw. Niezależnie od powyższego skarżąca nie spełnia również kolejnej z przesłanek wymienionych w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy. Mianowicie nie orzeczono wobec niej całkowitej niezdolności do pracy, lecz orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] lutego 2010 r., została uznana jedynie za częściowo niezdolną do pracy do dnia [...] lutego 2013 r. Zatem ma ona możliwość podjęcia pracy lub działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym, bowiem niezależnie od powyższego nie osiągnęła wieku emerytalnego wynoszącego dla kobiet 60 lat. Po trzecie wreszcie, skarżąca uzyskała prawo do renty i w tej sytuacji nie spełniła ona trzech, z czterech przesłanek wymienionych w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy, a niezbędnych do uzyskania świadczenia w drodze wyjątku. Natomiast sama trudna sytuacja materialna nie stanowi przesłanki przyznania świadczenia w drodze wyjątku, ponieważ świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, uzależnionym wyłącznie od statusu finansowego. Nie zasługują również na uznanie zarzuty zawarte w skardze, bowiem – wbrew twierdzeniom skarżącej – organ prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy i wywiódł z niego słuszne wnioski w przedmiocie braku spełnienia przesłanek do uzyskania spornego świadczenia, a ponadto odniósł się w zaskarżonej decyzji do zarzutu skarżącej zawartego we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy dotyczącego jej sytuacji finansowej. W tym stanie rzeczy, na mocy art. 151 w zw. z art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270), należało orzec jak w sentencji wyroku.