II SA/Wa 400/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Antoniuk (spr.), Sędziowie WSA Adam Lipiński, Stanisław Marek Pietras, Protokolant spec. Ewa Kielak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 października 2017 r. sprawy ze skargi małoletnich Z. i M.P. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego B.P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako Prezes ZUS) decyzją z dnia [...] stycznia 2017 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] listopada 2016 r. nr [...]odmawiającą przyznania małoletnim Z. P. i M. P. (reprezentowanych przez matkę B. P.) renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu S. P. W uzasadnieniu powyższej decyzji Prezes ZUS wskazał, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2016 r. poz. 887 z zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił warunki wskazane w tym przepisie. Wobec tego, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie przesłanek do świadczenia w drodze wyjątku przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę. Powołany wyżej art. 83 ustawy może być zastosowany tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach. Zdaniem organu, w rozpoznawanej sprawie ww. przepis ustawy nie mógł zostać zastosowany, gdyż w sprawie nie stwierdzono szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły nabycie przez ojca dziecka warunków do świadczenia ustawowego. Bowiem, w sprawach świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są powody niespełnienia przez ubezpieczonego wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Muszą to być przeszkody przynajmniej w jakimś czasie nieusuwalne, eliminujące ubezpieczonego z grona pracowników w szerokim tego słowa znaczeniu. Po analizie zebranego materiału dowodowego Prezes ZUS nie stwierdził zaistnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których ojciec dzieci nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Wnioskodawczyni nie wykazała bowiem, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które ubezpieczony nie miał wpływu. Jak wynika z dokumentacji znajdującej się w aktach sprawy, na przestrzeni 37 lat życia ojca dzieci zostało udowodnione jedynie 7 lat, 7 miesięcy i 5 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Jakkolwiek świadczenie w drodze wyjątku nie jest wprost uzależnione od stażu pracy, to jednak staż ten nie może pozostawać bez wpływu na ocenę wystąpienia warunków przewidzianych w tym przepisie. Okres ubezpieczenia powinien być adekwatny do wieku ojca dzieci, a tylko wykazanie, że niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowały okoliczności niemożliwe do przezwyciężenia, może skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku. Z akt sprawy zaś wynika, iż w okresach od [...] lipca 1996 r. (od ukończenia 18-go roku życia) do [...] sierpnia 1997 r., od [...] grudnia 1997 r. do [...] października 2000 r., od [...] listopada 2000 r. do [...] marca 2003 r., od [...] sierpnia 2007 r. do [...] czerwca 2010 r. oraz od [...] sierpnia 2012 r. do [...] lipca 2014 r., tj. przez łączny okres wynoszący ponad 10 lat ojciec dzieci, nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Ze sprawy nie wynika, aby w powyższych okresach ubezpieczony nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia, bowiem nie była wobec niego orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Istotną okolicznością, która miała wpływ na brak prawa do świadczenia w trybie zwykłym było nieopłacanie składek na ubezpieczenie społeczne z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Ojciec dzieci był zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy w B. w krótkich okresach w charakterze osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku. Zgodnie z przepisami ww. ustawy okres pozostawania bez pracy, nawet potwierdzony formalną rejestracją bezrobotnego w Urzędzie Pracy nie stanowi ani okresu składkowego ani okresu nieskładkowego. Wobec tego trudno uznać, że okolicznością szczególną, wskutek której ojciec dzieci nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym była sytuacja na rynku pracy. Z tych wszystkich względów Prezes ZUS stwierdził, że w sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności, które były powodem niespełnienia warunków przez ojca dzieci do świadczenia na zasadach ogólnych. Decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] stycznia 2017 r. stała się przedmiotem skargi wniesionej przez B. P. – przedstawicielkę ustawową małoletnich Z. i M. P. – do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżąca zwróciła się o ponowne rozparzenie jej z wniosku z uwzględnieniem szeregu załączonych do skargi dokumentów (kopii), które znalazły się w jej posiadaniu już po wydaniu kwestionowanej decyzji. Dokumenty te mogą potwierdzić okresy zatrudnienia jej zmarłego męża S. P., a dotyczą okresów: 1) od [...] września 2007 r. do [...] lipca 2008 r., kiedy to S. P. przebywał na terenie N., 2) od [...] lutego 1994 r. był zatrudniony w firmie "[...]", 3) od [...] października 2000 r. pozostawał w zatrudnieniu w firmie "[...]". W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie oraz w całości podtrzymał argumentację podniesioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do wniosku skarżącej organ stwierdził, że jeżeli skarżąca jest zadania, iż wskazane przez nią w skardze dokumenty mogą udokumentować dalsze okresy ubezpieczenia jej zmarłego męża, to może je złożyć do właściwego dla siebie oddziału ZUS z ponownym wnioskiem o ewentualne doliczenie wynikających z dokumentów okresów ubezpieczenia z tytułu pracy poza granicami kraju. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Oznacza to, że sąd rozpoznając skargę ocenia, czy zaskarżona decyzja czy też inny akt nie narusza przepisów prawa materialnego bądź przepisów postępowania administracyjnego. Zgodnie z art. 134 powołanej wyżej ustawy sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Tym samym sąd administracyjny nie musi, dokonując oceny legalności zaskarżonej decyzji, ograniczać się tylko do zarzutów sformułowanych w skardze, ale ma obowiązek uwzględnić z urzędu wadliwości kontrolowanego aktu. Mając na uwadze powyższe kryteria kontroli sądowej, stwierdzić należy, że skarga zasługuje na uwzględnienie. W sprawie niniejszej zaistniała podstawa do wznowienia postępowania, o której mowa w art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. Zgodnie z tym przepisem w sprawie zakończonej decyzją ostateczną wznawia się postępowanie, jeżeli wyjdą na jaw istotne dla sprawy nowe okoliczności faktyczne lub nowe dowody istniejące w dniu wydania decyzji, nieznane organowi, który wydał decyzję. Tak więc, aby mogło dojść do wznowienia postępowania na podstawie ww. przepisu muszą być spełnione łącznie trzy przesłanki. Po pierwsze, ujawnione okoliczności faktyczne lub dowody istotne dla sprawy muszą być nowe. Wyjaśnić należy, że przez pojęcie nowych okoliczności faktycznych lub nowych dowodów należy rozumieć zarówno okoliczności lub dowody nowo odkryte, jak i po raz pierwszy zgłoszone przez stronę. Przy czym błędna ocena stanu faktycznego pod względem prawnym nie stanowi podstawy wznowienia postępowania, ale błędne ustalenie stanu faktycznego tę podstawę stanowi. Ujawnienie nowych okoliczności faktycznych stanowi samoistną podstawę wznowienia postępowania. W toku wznowionego postępowania organ administracji publicznej, zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), obowiązany jest ustalić, czy ta nowa okoliczność faktyczna występowała, prowadząc w tym celu postępowanie wyjaśniające. "Nowe okoliczności faktyczne", "nowe dowody" mogą stanowić podstawę wznowienia postępowania, o ile są dla sprawy istotne, a zatem muszą dotyczyć przedmiotu sprawy oraz mieć znaczenie prawne, mające w konsekwencji wpływ na zmianę treści decyzji w kwestiach zasadniczych. Drugą przesłanką jest istnienie "nowych okoliczności faktycznych", "nowych dowodów" w dniu wydania decyzji ostatecznej. Jeżeli jednak okoliczności faktyczne lub dowody powstały po wydaniu ostatecznej decyzji, to dają one podstawę do wszczęcia postępowania w nowej sprawie, a nie będą podstawą wznowienia postępowania. Trzecią przesłanką jest to, że "nowe okoliczności faktyczne", "nowe dowody" nie były znane organowi, który wydał decyzję. W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie zaistniały łącznie wszystkie ww. przesłanki, które dają podstawę do wznowienia postępowania w oparciu o przepis art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. Z ustaleń organu dokonanych w postępowaniu wyjaśniającym przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia wynika, iż okresie od [...] kwietnia 2007 r. do [...] czerwca 2010 r. nie został udokumentowany jakikolwiek okres zatrudnienia ojca dzieci wnioskodawczyni poparty opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz emerytalne i rentowe. Tymczasem z przedłożonych, już po wniesieniu skargi do Sądu, kopii dokumentów instytucji [...] z dnia [...] marca 2007 r., [...] lipca 2008 r. i [...] października 2008 r. wynika, iż w latach 2007 i 2008 r. S. P. przejawiał aktywność zawodową na terenie N.. Przedmiotowe dokumenty w zupełnie nowym świetle mogą przedstawiać przebieg okresów składowych wymienionego, a zatem powinny zostać uwzględnione przy ocenie organu i podjęciu decyzji uznaniowej w przedmiocie przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Są to nowe dowody w sprawie w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. Istniały one bowiem w dacie orzekania i zostały, choć nie z winy organu, pomięty przy ustaleniu stanu faktycznego sprawy. Dodatkowo skarżąca wskazała, iż jej mąż od [...] października 2000 r. świadczył pracę w firmie "[...]", jednak nie podała do kiedy to zatrudnienie trwało. Z legitymacji ubezpieczeniowej wynika, iż po tej dacie w rubryce "Pieczątka zakładu pracy" widnieje wpis: [...] grudnia 2001 r. Powiatowy Urząd Pracy w B. Wyjaśnienia więc wymaga jak długo i na jakiej podstawie mąż skarżącej wykonywał pracę zarobkową w firmie "[...]". Odnosząc się do stanowiska organu zawartego w odpowiedzi na skargę należy wskazać, iż uchylenie decyzji z uwagi na naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego następuje w wypadku stwierdzenia jednej z przesłanek tego wznowienia określonych w odpowiedniej ustawie procesowej, w tym wypadku chodzi o art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. W doktrynie przyjmuje się, iż naruszenie prawa będące podstawą do wznowienia postępowania administracyjnego powoduje uwzględnienie skargi, niezależnie od tego, czy uchybienie to miało wpływ na wynik sprawy – patrz B. Deuter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka – Medek, Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz wyd. V (komentarz do art. 145). W powołanym komentarzu przywołano poglądy B. Adamiak (w: B. Adamiak, J. Borkowski, Postępowanie administracyjne..., 2007, s. 452, 453) i T. Woś (w: T. Woś (red.), H. Knysiak-Molczyk, M. Romańska, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi..., 2005, s. 453). Zasygnalizowano, iż cyt.: "Wskazani autorzy uważają, że sąd administracyjny jest obowiązany uchylić decyzję (postanowienie), jeżeli stwierdzi jedną z przesłanek wznowienia postępowania. Podobne stanowisko zajmuje T. Kiełkowski (T. Kiełkowski, Naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego jako przesłanka uchylenia decyzji przez sąd administracyjny, PPP 2008, nr 4, s. 59 i n.). Autor przyznaje, że termin "naruszenie prawa", użyty w art. 145 § 1 pkt 1 lit. b, można kojarzyć wyłącznie z sytuacją, w której organowi orzekającemu w sprawie administracyjnej można zarzucić działanie sprzeczne z obowiązującymi go przepisami prawa procesowego lub wyjątkowo materialnego. Jednakże według T. Kiełkowskiego możliwe jest również rozumienie tego pojęcia w sposób bardziej zobiektywizowany, "nawiązujący do szeroko pojmowanych wad w konkretyzacji uprawnień i obowiązków, które mogą być następstwem okoliczności niezależnych od organu orzekającego, a nawet okoliczności poniekąd zewnętrznych wobec danego postępowania jurysdykcyjnego (np. wadliwego prejudykatu). W takim wypadku każda podstawa wznowienia postępowania administracyjnego jest tożsama z «naruszeniem prawa», a zatem powinna być brana pod uwagę w toku sądowej kontroli decyzji" (T. Kiełkowski, Naruszenie prawa..., s. 61). Autor uważa, że za przyjęciem, iż każda podstawa wznowienia postępowania administracyjnego może być przesłanką uchylenia decyzji przez sąd, przemawia również to, że takie rozwiązanie przyspieszy i uprości osiągnięcie zgodnego z prawem rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej (tamże, s. 62). Zbliżone stanowisko zajmuje J.P. Tarno (J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi..., 2008, s. 360–361)". Prezes ZUS będzie zatem obowiązany ponownie rozpatrzyć wniosek Z. i M. P. – reprezentowanych przez matkę B. P. - o ponowne rozpatrzenie sprawy dotyczącej przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, zweryfikuje i uwzględni wszystkie okresy składkowe i nieskładkowe zmarłego ojca dzieci zaliczane do świadczeń emerytalno-rentowych, w razie potrzeby uzupełni materiał dowodowy i wyjaśni okoliczności sygnalizowane przez stronę, a istotne z punku widzenia wydania prawidłowego rozstrzygnięcia w sprawie i dopiero w oparciu o całokształt materiału dowodowego wyda decyzję co do meritum. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd, z mocy przepisów art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., orzekł jak w sentencji.