II SA/Wa 406/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Bronisław Szydło, Sędzia WSA - Iwona Dąbrowska, Sędzia WSA - Stanisław Marek Pietras (spraw.), Protokolant - Maria Zawada, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 października 2008 r. sprawy ze skargi I. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę, - zasądza ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adw. S. Z. kwotę 240 (dwieście czterdzieści złotych) tytułem zwrotu kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu oraz kwotę52,80 (pięćdziesiąt dwa złote i osiemdziesiąt groszy) tytułem 22% podatku od towarów i usług Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] listopada 2007 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku I. B. (ur. [...] czerwca 1961 r.) z dnia 24 września 2007 r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2004 r. Dz. U. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił przyznania dla wyżej wymienionego świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, a powyższe warunki muszą być spełnione łącznie. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie skarżący na przestrzeni 46 lat życia udokumentował 11 lat 2 miesiące i 6 dni łącznego okresu ubezpieczeń społecznych. Z dniem [...] listopada 1991 r. zaprzestał pobierania zasiłku dla bezrobotnych, a całkowita niezdolność do pracy powstała w dniu [...] marca 2007 r. Stąd też – w ocenie organu – nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające skarżącemu przezwyciężenie przeszkód do nabycia uprawnień na zasadach ogólnych. Ponadto przebywając w zakładzie karnym, skarżący nie pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. We wniosku do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 25 grudnia 2007 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy, I. B. nie zgodził się ze stanowiskiem organu administracji i uznał zaskarżoną decyzję za krzywdzącą. W dalszej części podał, że w chwili obecnej jest pozbawiony normalnej egzystencji i nie może korzystać z pomocy lekarskiej oraz z leków, jakie przysługiwałyby mu w warunkach wolnościowych. Nie może również liczyć na pomoc rodziny, ponieważ ma troje, często chorujących dzieci i część pieniędzy z renty specjalnej zamierza przeznaczyć na pomoc dla nich. Dodał dalej, że został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy z winy lekarzy więziennych i spełnia warunki do przyznania mu świadczenia wyjątkowego, a w przeszłości był bezrobotny . Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] stycznia 2008 r. nr [...], mając za podstawę art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] listopada 2007 r. i w uzasadnieniu – powołując się na argumentację podaną już w zaskarżonej decyzji – podał, że powoływanie się na status osoby bezrobotnej nie może być oceniane na płaszczyźnie szczególnych okoliczności, podobnie jak przebywanie w zakładach karnych, bowiem to ostatnie wynika ze świadomego naruszania prawa, zaś łączny okres zatrudnienia nie jest adekwatny do wieku skarżącego. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, I. B. nie zgodził się z zaskarżoną decyzją i powołując się na wyżej już podniesione zarzuty dodał, że aktualnie jego życie w zakładzie karnym jest uzależnione od współosadzonych, bo nie jest w stanie wykonywać wszystkich czynności samodzielnie. Na wolności natomiast, zatrudniał się do prac dorywczych i dokładał wszelkich starań, aby znaleźć pracę, natomiast w warunkach więziennych nie może tego uczynić. Ponadto przebywając na wolności był zarejestrowany jako bezrobotny i aktywnie poszukiwał pracy, na dowód czego załączył stosowne dokumenty oraz dokumenty dotyczące stanu zdrowia córek, jak również dokumenty świadczące o podejmowaniu zatrudnienia w okresie nieuwzględnionym przez organ. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, a wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne dodał, że nawet ta jedyna aktywność wykazana przez skarżącego w poszukiwaniu pracy (rejestracja w PUP), była niesystematyczna i obejmowała okresy najwyżej kilkumiesięczne, poza 15-to miesięczną rejestracją od końca lutego 2000 r. do końca lipca 2001 r. Bezspornym natomiast jest, że od roku 1991 pozostawał poza ubezpieczeniem. Ponadto argumentacja, że potrzebuje renty na utrzymanie córek, na których potrzeby od wielu lat nie łożył, będąc zdolnym do pracy, nie uzasadnia przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W pismach procesowych z dnia 21 lutego 2008 r., 27 lutego 2008 r. oraz 7 kwietnia 2008 r., skarżący podtrzymał swoje zarzuty ze skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Skarga analizowana pod tym kątem podlega oddaleniu, bowiem zaskarżona decyzja została wydana zgodnie z prawem. Na wstępie wskazać należy, iż podstawą materialnoprawną tej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury i renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna. Pozwala ona bowiem na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Świadczenia przyznawane na podstawie art. 83 ustawy nie mają charakteru roszczeniowego. Według art. 84 ustawy, są finansowane z budżetu państwa, a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanych w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że organ ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę podczas rozpatrywania wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Na organie administracyjnym prowadzącym postępowanie administracyjne, również w sytuacji działania w ramach uznania administracyjnego, ciąży obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego. Z akt sprawy i z uzasadnienia decyzji wynika – zdaniem Sądu – że Prezes ZUS zbadał wyczerpująco wszystkie okoliczności faktyczne i dokonał obiektywnej oraz wnikliwej jego oceny. Z przepisu art. 83 ust. 1 cyt. ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny. Po drugie, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi wynikać ze szczególnych okoliczności. Po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie ma możliwości podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku. Po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia jest uzależnione od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech przesłanek. Oznacza to z drugiej strony, że niespełnienie choćby jednej z nich, wyklucza możliwość przyznania świadczenia. W rozpoznawanej sprawie organ miał podstawę do przyjęcia, że I. B. nie spełnił dwóch z wyżej wymienionych warunków. Po pierwsze bowiem, nie wykazał szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły mu przezwyciężenie przeszkód do wykonywania zatrudnienia i nabycia uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Jak wynika z ustaleń organu, skarżący na przestrzeni 46 lat życia posiada łącznie jedynie 11 lat 2 miesiące i 6 dni udowodnionego okresu odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne. Wszelkie ubezpieczenie ustało w listopadzie 1991 r. w momencie wyczerpania prawa do zasiłku dla bezrobotnych. Miało to miejsce przeszło 15 lat przed tym, jak powstała u skarżącego niezdolność do pracy. Podkreślenia wymaga, że wnioskodawca składając wniosek o przyznanie świadczenia, winien wykazać, że nie może otrzymać świadczenia w trybie zwykłym, albowiem zaistniały okoliczności szczególne, na które nie mógł mieć wpływu. Zarówno podejmowanie w tym okresie prac dorywczych w celu zapewnienia utrzymania siebie i rodziny, jak i przebywanie w zakładach karnych nie stanowią szczególnej okoliczności w rozumieniu przepisów cyt. ustawy. Z dokumentów znajdujących się w posiadaniu organu w chwili wydawania decyzji nie wynikało, aby skarżący, w okresie od ustania ubezpieczenia, wykazywał się aktywnością w poszukiwaniu pracy. Prawdą jest, że I. B. dołączył do skargi dokumenty wskazujące na podejmowanie prób znalezienia pracy, jak np. zaświadczenie z Powiatowego Urzędu Pracy w S. o siedmiokrotnych okresach rejestracji jako osoba bezrobotna, kartę aktywności bezrobotnego w okresie od sierpnia do października 1998 r., a także dokumenty wskazujące na opłacanie w 1997 r. zaliczek na podatek dochodowy wpłacanych przez dwóch płatników. Nie przesądzając o tym, czy wymienione dokumenty mogłyby zmienić wyliczony przez organ okres ubezpieczenia skarżącego, albo czy mogłyby dowodzić, że skarżący wykazywał szczególną aktywność w poszukiwaniu pracy, zauważyć należy, że nie znajdowały się one w posiadaniu organu w momencie wydawania decyzji. Dlatego nie można postawić Prezesowi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zarzutu, że nie zebrał i nie rozpatrzył całego materiału dowodowego, bowiem, jak wskazano wyżej, to do skarżącego należy wykazanie, że przerwy w ubezpieczeniu wynikały z przyczyn niezależnych od jego woli. Do dnia wydania decyzji I. B. takich okoliczności nie wykazał. Drugą przesłanką przesądzającą o odmowie przyznania I. B. świadczenia w drodze wyjątku jest posiadanie przez niego niezbędnych środków utrzymania. Sąd ze zrozumieniem odnosi się do trudnej sytuacji skarżącego, nie można jednak przyjąć, że nie posiada on niezbędnych środków utrzymania. Przebywając w zakładzie karnym, ma on bowiem zapewnione podstawowe środki do życia oraz podstawową opiekę medyczną. Co prawda I. B. wskazuje, że z uwagi na swoją chorobę i konieczność zapewnienia mu dodatkowej opieki, środki zapewniane mu przez zakład karny nie są wystarczające, jednak w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, że niezbędne środki utrzymania nie są tożsame z środkami niewystarczającymi (vide: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 kwietnia 2002 r., sygn. akt II SA 4189/01 – LEX nr 83733). Reasumując, stwierdzić należy, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w rozpoznawanej sprawie na dzień wydania zaskarżonej decyzji dokonał prawidłowej wykładni przepisu prawa materialnego, a nadto przestrzegał wskazanych reguł procesowych, zaś swoje rozstrzygnięcie uzasadnił w sposób należyty. W tym stanie rzeczy, na mocy art. 151 w zw. z art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), a w sprawie wynagrodzenia nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu na podstawie art. 250 ustawy i § 18 ust. 1 pkt 1 lit. "c" rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.), należało orzec, jak w sentencji wyroku.