II SA/Wa 417/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Werpachowska (spraw.), Sędziowie WSA Iwona Dąbrowska, Ewa Grochowska – Jung, Protokolant specjalista Elwira Sipak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 czerwca 2014 r. sprawy ze skargi Z.J. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. oddala skargę; 2. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokata K.G. kwotę 240 zł (słownie: dwieście czterdzieści złotych) oraz kwotę 55,20 zł (słownie: pięćdziesiąt pięć złotych 20/100) stanowiącą 23% podatku VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] stycznia 2014 r. znak sprawy: [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r., poz. 267), po rozpatrzeniu wniosku Z.J. o ponowne rozpatrzenie sprawy od decyzji z dnia [...] grudnia 2013 r. znak sprawy: [...] o odmowie przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłej matce, na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.); zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach z FUS, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że zgodnie z powołanym wyżej przepisem, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Podał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że w odniesieniu do renty rodzinnej w drodze wyjątku stosuje się odpowiednie przepisy powołanej ustawy, a w szczególności art. 68, zgodnie z którym renta rodzinna przysługuje dzieciom na czas trwania nauki w szkole nie dłużej jednak niż do osiągniecia 25 roku życia. Przysługuje również dzieciom bez względu na wiek, które stały się całkowicie niezdolne do pracy w wieku przed ukończeniem 16 roku życia lub stały się całkowicie niezdolne do pracy przed ukończeniem nauki w szkole przed osiągnięciem 25 lat życia. W toku postępowania organ ustalił, że wnioskodawczyni ma ukończone 60 lat oraz orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] października 2013 r. nie została uznana za osobę całkowicie niezdolną do pracy. W tej sytuacji zarówno wiek jak i stan zdrowia nie stanowią obiektywnych przeszkód w podjęciu zatrudnienia i zapewnieniu sobie niezbędnych środków utrzymania, a zatem brak jest podstaw do przyznania przedmiotowego świadczenia. Ponadto uznał, że także trudna sytuacja materialna nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie Z.J. zakwestionowała decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2014 r., uznając ją za krzywdzącą. Skarżąca wskazała, że ma 60 lat, jest osobą częściowo niewładną i po zawale [...]. Podkreśliła, że przez dotychczasowe życie opiekowała się schorowaną matką, a obecnie znajduje się w bardzo trudnej sytuacji finansowej, bowiem nie ma środków na zakupienie lekarstw. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Zaznaczył, że Z.J. sprawując opiekę nad matką i rezygnując z tego tytułu z zatrudnienia pobierała świadczenie pielęgnacyjne i były za nią odprowadzane składki. Nie ma zatem podstaw do uznania, że faktyczne sprawowanie opieki nad matką wymuszało na niej rezygnację z własnej działalności objętej ubezpieczeniem. Samo zaś przekonanie skarżącej, że jest chora nie może zostać uwzględnione, bowiem orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] października 2013 r., od którego nie wniesiono sprzeciwu, stwierdzono, że nie jest osobą całkowicie niezdolną do pracy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: W świetle art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do § 2 art. 1 powołanej ustawy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych powyżej kryteriów, należy stwierdzić, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie. Z treści przedmiotowego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Zgodzić się należy ze stanowiskiem organu, że w przypadku renty rodzinnej w drodze wyjątku dla dzieci zmarłego ubezpieczonego, które stały się całkowicie niezdolne do pracy przyjmuje się, iż powstanie tej niezdolności powinno przypadać w okresie 25 lat życia i w czasie uczęszczania do szkoły. Prawo do renty rodzinnej obejmuje tylko członków rodziny, co do których na zmarłym ciążył ustawowy obowiązek ich utrzymania, a którzy nie mieli możliwości zgłoszenia się do własnego ubezpieczenia. Renta rodzinna jest zatem świadczeniem mającym na celu umożliwienie uczącym się członkom rodziny ubezpieczonego usamodzielnienie się lub jeśli nie jest to możliwe ze względu na stan zdrowia zapewnienie im środków utrzymania po śmierci żywiciela. Tak więc, pozostawanie dorosłego i samodzielnego dziecka na utrzymaniu uprawnionego do własnych świadczeń rodzica, powiązane z osobistą nad nim opieką nie daje podstaw do zastosowania zasad odnoszących się do rent rodzinnych. W rozpatrywanej sprawie Z.J. nie spełnia przesłanki braku możliwości podjęcia pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Legitymuje się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] października 2013 r., od którego nie wniesiono sprzeciwu, którym stwierdzono, że nie jest całkowicie niezdolna do pracy. Na dzień wydania zaskarżonej decyzji nie osiągnęła również wieku emerytalnego. Podnoszony przez skarżącą brak możliwości podjęcia pracy z powodu złego stanu zdrowia, w świetle omawianego przepisu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, nie może odnieść skutku. Przepis ten, jako jedyne przyczyny braku możliwości podjęcia pracy zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym wskazuje całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Przyczyny te dotyczą osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku i obejmują dwie sytuacje. Pierwsza z nich istnieje, gdy na przeszkodzie w podjęciu zatrudnienia stoi niezdolność do pracy w stopniu całkowicie pozbawiającym możliwości jej wykonywania. Drugą zaś przyczyną uniemożliwiającą podjęcie zatrudnienia jest wiek wnioskodawcy. Chodzi przy tym o taki przedział wiekowy, który statuuje zainteresowanego w gronie osób pozostających poza aktywnością zawodową. W polskim systemie prawnym przyjęto, że okres aktywności zawodowej kończy się wraz z nabyciem uprawnień emerytalnych. W przypadku skarżącej jest to wiek 60 lat i 4 miesiące (art. 24 ust. 1a pkt 5 ustawy o emeryturach i rentach z FUS). Bezsprzecznie w sprawie niniejszej żadna z powyższych sytuacji nie zaistniała. Biorąc powyższe pod uwagę, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zasadnie przyjął, że brak orzeczonej u skarżącej niezdolności do pracy wyklucza możliwość przyznania świadczenia skierowanego wyłącznie do osób całkowicie niezdolnych do pracy. Na podstawie art. 14 ust. 3 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z FUS, organ jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS w tym zakresie. Podkreślić również należy, że Sąd nie ma uprawnień do badania orzeczeń lekarzy orzeczników ZUS, jak też możliwości kierowania ubezpieczonych na badania lekarskie. Fundamentalną zasadą przyznawania świadczeń na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest całkowita niezdolność do pracy wnioskodawcy, orzeczona w trybie przewidzianym prawem przez lekarza orzecznika ZUS, a nie stwierdzona przez każdego innego lekarza lub wynikająca z subiektywnego przekonania samego zainteresowanego (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2002 r., sygn. akt II SA 2243/02 - LEX nr 14231). Rola sądu administracyjnego sprowadza się jedynie do oceny legalności wydanych w tej sprawie decyzji administracyjnych. To wyłącznie skarżąca może w każdym czasie, w sytuacji pogarszającego się stanu zdrowia, wnosić do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o ponowne przeprowadzenie badań, w celu stwierdzenia całkowitej niezdolności do pracy. W ocenie Sądu, brak spełnienia przez Z.J. powyżej wskazanej przesłanki, tj. niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek wyłącza, w myśl wcześniejszych wywodów w przedmiocie kumulatywnego charakteru przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Z tych względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.