II SA/Wa 436/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Kołodziej (spr.), Sędziowie WSA Iwona Dąbrowska, Joanna Kube, Protokolant Bartosz Piwoński, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 maja 2008 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2008 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] października 2007 r. Nr [...], 2) stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] stycznia 2008 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] października 2007 r. nr [...] odmawiającą przyznania M. K. świadczenia w drodze wyjątku. Organ wskazał, że M. K. zwrócił się o przyznanie mu powyższego świadczenia wnioskiem z dnia [...] lipca 2006 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2006 r. nr [...], powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.), odmówił przyznania renty w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ustalił, że wnioskodawca na przestrzeni [...] lat życia udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący [...] lat [...] miesiące i [...] dni, jednakże w dziesięcioleciu przed datą powstania całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielniej egzystencji tylko 9 miesięcy i 26 dni zamiast wymaganych 5 lat. Ponadto, od listopada 1966 r. do kwietnia 1970 r. i od kwietnia 1997 r. do czasu powstania całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji w lutym 2006 r., nie udokumentował żadnego zatrudnienia popartego opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne. We wskazanych przerwach wnioskodawca pracował za granicą lecz z tego tytułu nie były opłacane składki na ubezpieczenie. Tym samym renta w drodze wyjątku nie mogła zostać przyznana wnioskodawcy, gdyż w sprawie brak było szczególnych okoliczności, bowiem wykonywanie pracy bez opłacania składek na własne ubezpieczenie, jako świadome zaniechanie kontynuowania ubezpieczenia nie stanowiło takiej okoliczności w rozumieniu art. 83 powołanej ustawy. Powyższa decyzja została utrzymana w mocy decyzją Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2006 r. nr [...]. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 22 lutego 2007 r. sygn. akt II SA/Wa 2365/06 uchylił wyżej wskazaną decyzję z dnia [...] października 2006 r. oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] października 2006 r. Sąd stwierdził, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych naruszył przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, co miało wpływ na wynik sprawy. Sąd wskazał, że na przestrzeni [...] lat życia skarżący udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący ponad [...] lat pracy. Tak długi staż pracy nie powinien pozostawać bez wpływu na prawo do świadczenia, pomimo braku opłacania składek przez okres 5 lat w ostatnim dziesięcioleciu. Powołał się przy tym na uchwałę Sądu Najwyższego w składzie 7 sędziów z dnia 23 marca 2006 r. sygn. akt I UZP 5/05 (OSNP 2006/19-20/305), w której stwierdzono, że "Renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiety lub 25 lat dla mężczyzny oraz jest całkowicie niezdolny do pracy (art. 57 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS), bez potrzeby wykazywania przewidzianego w art. 58 ust. 2 tej ustawy pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego przypadającego w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy." Sąd stwierdził, że pogląd ten, choć wyrażony w odniesieniu do świadczeń przyznawanych na zasadach ogólnych, powinien znajdować zastosowanie również w sprawach o świadczenie (rentę z tytułu niezdolności do pracy) w drodze wyjątku, a zdarzeniem uprawniającym do świadczenia rentowego, w tym również przyznawanego w drodze wyjątku, jest powstanie niezdolności do pracy, jak miało to miejsce w przypadku skarżącego (całkowita niezdolność do pracy). Sąd uznał więc, że w odniesieniu do osób, o których mowa w art. 57 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ustawodawca zrezygnował nie tylko z wymagania, aby niezdolność do pracy powstała w okresach wymienionych w ustępie 1 pkt 3, ale ponadto określił w sposób szczególny wymagany dla nabycia przez nich prawa do renty okres składkowy i nieskładkowy oraz stopień niezdolności do pracy. (...)". W konsekwencji stwierdził, że art. 58 ust. 1 nie odnosił się do art. 57 ust. 2 wymienionej ustawy, który samodzielnie określił minimalny okres składkowy i nieskładkowy. Z tego też względu, w odniesieniu do osób, o których mowa w art. 58 ust. 1, nie znajdował zastosowania ust. 2 tego przepisu, który w przypadku osób w wieku powyżej 30 lat wymagał, aby 5-letni okres zatrudnienia przypadał w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy. Zmiana brzmienia przepisu art. 57 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, poprzez dodanie ust. 2, miała na celu przeniesienie sytuacji osób z długim stażem ubezpieczeniowym i całkowicie niezdolnych do pracy ze statusu ubiegających się o świadczenie przyznawane na zasadzie wyjątku, w oparciu o uznanie Prezesa ZUS, do statusu osób mających prawo podmiotowe do renty. Rozpoznając ponownie sprawę, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2007 r. ponownie odmówił wnioskodawcy przyznania świadczenia w drodze wyjątku, powołując się na swoje wcześniejsze ustalenia faktyczne i prawne dokonane w toku postępowania administracyjnego. Dodatkowo, odnosząc się do faktu, że na przestrzeni [...] lat życia M. K. legitymuje się ponad [...]-letnim okresem pracy popartym opłacaniem składek, organ wyjaśnił, iż renta z tytułu niezdolności do pracy jest świadczeniem z systemu ubezpieczenia społecznego, kompensującym brak możliwości zarobkowania z uwagi na to, że ubezpieczony stał się niezdolny do pracy. W przypadku wnioskodawcy zaprzestanie kontynuowania ubezpieczenia nastąpiło w 1997 r. i nie było spowodowane utratą możliwości wykonywania pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu, co nastąpiło dopiero w lutym 2006 r., tj. po upływie 8 lat 10 miesięcy i 21 dni od ustania ubezpieczenia. Organ podkreślił, że w powyższym okresie skarżący był całkowicie zdolny do pracy i nie istniały przeciwwskazania uniemożliwiające podjęcie zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2007 r. została utrzymana w mocy decyzją tego organu z dnia [...] stycznia 2008 r., która stała się przedmiotem skargi M. K. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżący wskazał, że nie zgadza się z decyzjami Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmawiającymi mu przyznania świadczenia w drodze wyjątku i uważa, że spełnia przesłanki zawarte w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS z uwagi na jego pogarszający się stan zdrowia. Podniósł dodatkowo, że pozostaje właściwie bez środków do życia, pomimo posiadania ponad [...]-letniego stażu pracy. W odpowiedzi organ wniósł o jej oddalenie, powołując się na wcześniejsze ustalenia faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości w szczególności przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skarga oceniana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie, lecz z powodów odmiennych niż w niej podniesione. Zgodnie bowiem z brzmieniem art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Stosownie do przepisu art. 170 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Z kolei w myśl przepisu art. 153 powołanej ustawy, ocena prawa i wskazanie co do dalszego postępowania wyrażane w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Przez pojęcie "ocena prawna" rozumie się "wyjaśnienie (...) istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich zastosowania w konkretnym wypadku w związku z rozpoznawaną sprawą" (W. Siedlecki w B. Dobrzański, W. Lisiewski, Z. Resich, W. Siedlecki, Kodeks postępowania cywilnego, Komentarz, t. 1, Warszawa 1975, s. 637). W zakresie oceny prawnej mieści się zarówno krytyka zaskarżonego rozstrzygnięcia w aspekcie prawnym (stosowania prawa), jak i wyjaśnienie, dlaczego stosowanie to zostało w danym konkretnym przypadku uznane przez sąd administracyjny za błędne oraz jakie, zdaniem tego sądu, zastosowanie lub interpretacje przepisów prawnych powinny mieć miejsce, aby rozstrzygnięcie organu administracji publicznej mogło być uznane za zgodne z prawem. Ocena ta może się odnosić tak do przepisów prawa materialnego, jak i procesowego. Powyższe stanowisko jest ugruntowane zarówno w piśmiennictwie, jak też w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. Organ administracji publicznej oraz sąd, rozpatrując sprawę ponownie, obowiązani są stosować się do oceny prawnej wyrażonej w uzasadnieniu wyroku i to bez względu na poglądy prawne zawarte w orzeczeniach sądowych w innych sprawach (wyrok NSA z 16 grudnia 1998 r., I SA 977/98, Lex nr 44656). Niezastosowanie się przez organ administracji publicznej przy ponownym wydaniu decyzji do oceny prawnej wyrażonej przez Sąd w wyroku, narusza zasadę związania oceną prawną i powoduje, że decyzja ta jest wadliwa. Pogląd ten jest konsekwentnie reprezentowany przez Naczelny Sąd Administracyjny w swoim orzecznictwie (m.in. postanowienie NSA z 25 maja 2001 r., V SA 355/01, lex nr 57181). W rozpoznawanej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 22 lutego 2007 r. sygn. akt II SA/Wa 2365/06, uchylającym zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję o odmowie przyznania M. K. świadczenia w drodze wyjątku, dokonał oceny prawnej we wskazanym wyżej aspekcie, a nadto zawarł wskazania co do dalszego postępowania. W szczególności stwierdził, że organ nieprawidłowo zinterpretował i zastosował przepis art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, albowiem nie uwzględnił wykładni przepisów art. 57 ust. 2 i art. 58 ust. 1 i ust. 2 ww. ustawy, dokonanej przez Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów SN z dnia 23 marca 2006 r. sygn. akt I UZP 5/05 (OSNP 2006/13-20/305). Wskazał również, że rozpoznając sprawę ponownie, organ zobowiązany jest dokonać subsumcji stanu faktycznego sprawy pod prawidłowo zinterpretowany przepis art. 83, z uwzględnieniem poczynionych przez Sąd rozważań. Tymczasem Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, będąc związany tak oceną prawną, jak i wskazaniami co do dalszego postępowania, jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, w ogóle do powyższych kwestii się nie odniósł, zaś jej uzasadnienie jest powieleniem argumentów zawartych we wcześniejszych decyzjach organu. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji Sąd orzekł w oparciu o przepis art. 152 powołanej ustawy.