II SA/Wa 437/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Karolina Kisielewicz, Sędzia WSA Agnieszka Góra –Błaszczykowska (spr.), Sędzia WSA Iwona Maciejuk, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 12 lipca 2021 r. sprawy ze skargi K. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Przedmiotem rozpoznania w niniejszej sprawie była skarga K. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nr [...] z dnia [...] grudnia 2020 r. w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia (renty z tytułu niezdolności do pracy) w drodze wyjątku. Skarga została złożona w następującym stanie faktycznym sprawy: Decyzją nr [...] z dnia [...] grudnia 2020 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (zwany dalej: Prezes ZUS, organ), działając na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 53 ze zm., zwana dalej: u.e.r.), po rozpatrzeniu wniosku z dnia [...] grudnia 2019 r., orzekł o odmowie przyznania K. G. (zwany dalej: skarżący, wnioskodawca) renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podjętej decyzji Prezes ZUS przytoczył treść art. 83 ust. 1 u.e.r. uznając, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga spełnienia łącznie wszystkich warunków określonych w tym przepisie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Ocenił, że w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności, uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w przerwach w zatrudnieniu (w latach 2006-2008, 2008-2012, 2016-2019) wobec skarżącego nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Całkowita niezdolność do pracy, uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia, została u skarżącego ustalona dopiero od [...] listopada 2019 r. Nie istniały zatem do tego dnia przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Ponadto wnioskodawca nie wykazał innych szczególnych okoliczności w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które nie miał wpływu. Wnioskodawca stał się całkowicie niezdolny do pracy w wieku 32 lat (od [...] listopada 2020 r.). Do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy udokumentował 4 lata, 6 miesięcy i 8 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Ponadto w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem powstania częściowej niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych, skarżący udokumentował jedynie okres – 2 lata, 8 miesięcy i 18 dni tych okresów, przy czym okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Organ wyjaśnił też, iż przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna wnioskodawcy. Ustalono w tym zakresie, że dochód, przypadający na jednego członka rodziny, nie wskazuje by skarżący pozostawał bez niezbędnych środków utrzymania. W konsekwencji Prezes ZUS stwierdził, brak jest podstaw do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W skardze złożonej na powołaną wyżej decyzję do sądu administracyjnego skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji. Wydanemu rozstrzygnięciu zarzucił naruszenie: 1. art. 83 ust. 1 u.e.r. poprzez błędne przyjęcie, iż nie spełnia warunków do przyznanie mi świadczenia w postaci renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, w sytuacji, gdy na skutek szczególnej okoliczności, jaką jest schizofrenia paranoidalna, ze względu na niezdolność do pracy, nie może podjąć pracy, ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym; 2. art. 7, art. 77 § 1, oraz art, 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm., zwana dalej: k.p.a.), poprzez niedostateczne rozpatrzenie materiału dowodowego oraz dowolną ocenę dokumentów, dotyczących jego osoby i jego stanu zdrowia, w sytuacji gdy dowodzą one, iż charakter jego dolegliwości był i w dalszym ciągu jest na tyle znaczny, że zaburza w sposób istotny jego funkcjonowanie i wypełnianie ról społecznych, co przemawia za przyznaniem mu świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu skargi skarżący podał, iż zaskarżona decyzja jest dla niego krzywdząca. Jego sytuacja przedstawiona w decyzji jest bardzo wybiórcza, skupiono się jedynie na tym, że formalnie nie spełnia przesłanek do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy, pominięto natomiast, że wpływ na nią miał jego stan zdrowia, a także istotę instytucji jaką jest świadczenie w drodze wyjątku. W efekcie całkowicie zlekceważono fakt jego choroby, na którą cierpi od wielu lat i która skutecznie wyklucza go z życia społecznego i zawodowego. Wyjaśnił, iż brak posiadania odpowiedniego okresu składkowego i nieskładkowego potrzebnego do renty, nie wynika z jego lenistwa i chęci żerowania na państwie, a jest efektem bardzo ciężkiej choroby - schizofrenii paranoidalnej, która uniemożliwia mu normalną pracę już od wielu lat. Organ pominął, co wynika bezpośrednio z karty informacyjnej leczenia szpitalnego z Centrum Psychiatrii w K. (gdzie był hospitalizowany w okresie od [...].09.2009 r. do [...].10.2009 r.), że pierwsze objawy schizofrenii pojawiły się już około 2008 r. W dalszym okresie choroba ciągle się rozwijała, choć próbował normalnie żyć. Właśnie chęć normalnego życia spowodowała, że kilkukrotnie podejmował pracę, jednak zawsze choroba wygrywała i w efekcie pogarszało to jego stan i potrzebował natychmiastowej pomocy oraz hospitalizacji. Dysponuje szeregiem dokumentów, które obrazują jego stan zdrowia na przestrzeni lat i fakt, że niezwykle trudno byłoby mu podjąć pracę i zachować jej ciągłość, aby wyrobić sobie lata pracy. Jego choroba i jej specyfika niestety powoduje to, że nie jest w stanie przewidzieć kiedy trafi do szpitala (a w przeciągu tych wszystkich lat zdarzało mu się to nader często) i w jakim stanie będzie. Specyfika jego choroby powoduje też szereg licznych dolegliwości, które skutecznie uniemożliwiają mu samodzielne wyjścia i załatwianie swoich sprawy, tym bardziej, że nie jest w stanie przewidzieć ich nagłego wystąpienia. Podał też, że nie jest w stanie samodzielnie przyrządzić sobie ciepłego pożywienia, czy korzystać z różnych urządzeń domowych, czy dbać o higienę. Wszystko wykonuje pod okiem swojego brata i pozostaje na jego utrzymaniu. Wskazał dalej, iż orzeczeniem z dnia [...].01.2019 r. Miejski Zespół do spraw Orzekania o Niepełnosprawności w K. zaliczył go do znacznego stopnia niepełnosprawności i orzekł, iż wymaga stałej i długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby. Skoro wymaga stałej i długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby, to jak może normalnie pracować. Ponadto w toku postępowania przed Sądem Okręgowym w K., Wydział [...] Ubezpieczeń Społecznych, sygn. akt [...] biegłe sądowe w opinii sądowej psychiatryczno-psychologicznej wydanej dnia [...].09.2020 wskazały, że jest całkowicie niezdolny do pracy od [...] września 2019 r. na okres trzech lat (do [...].07.2023 r.) oraz niezdolny do samodzielnej egzystencji (do [...].07.2021 r.). W świetle powyższego skarżący uważa, że Prezes ZUS nie ocenił jego sytuacji przez pryzmat stanu zdrowia i sytuacji życiowej, a poprzez pryzmat przepisów prawnych. Nie zgadza się z uznaniem, że jego trudna sytuacja nie jest na tyle wyjątkowa, by umożliwiała mu otrzymanie świadczenia w postaci renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., zwana dalej: p.p.s.a), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Oznacza to, iż sąd rozpoznając skargę ocenia, czy zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa materialnego bądź przepisów postępowania administracyjnego. Zgodnie z art. 134 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Uwzględnienie skargi następuje w przypadku stwierdzenia naruszenia przez Sąd przepisów prawa, wskazanego w art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Zgodnie z art. 135 p.p.s.a. orzekanie następuje w granicach sprawy, w której wydano zaskarżoną decyzję i odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa. Materialnoprawną podstawę wydanej w postępowaniu administracyjnym decyzji stanowi art. 83 ust. 1 u.e.r., który pozwala na uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku przez osoby niespełniające warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Zgodnie z w.w. przepisem, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Warunkiem przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest spełnienie wszystkich ww. przesłanek łącznie. Brak spełnienia chociażby jednej z nich uniemożliwia wydanie decyzji pozytywnej. Podkreślenia wymaga też, że decyzja wydawana w trybie przepisu art. 83 u.e.r. ma charakter uznaniowy, co oznacza, że nawet w przypadku spełnienia wszystkich ustawowych przesłanek, wyłącznie do organu należy decyzja, czy przyzna świadczenie. Wyjaśnić w tym miejscu należy, że ustawa o emeryturach i rentach z FUS, choć posługuje się pojęciem szczególnych okoliczności, to nie precyzuje, jak należy je definiować. W doktrynie i orzecznictwie wypracowano jednolite stanowisko, zgodnie z którym, dokonując wykładni pojęcia szczególnych okoliczności, należy mieć na względzie cel, któremu służy tryb przyznawania świadczeń w drodze wyjątku. Celem tym jest to, by w indywidualnych i uzasadnionych przypadkach beneficjentami świadczeń przyznawanych w tym trybie były osoby, które nie mogły otrzymać świadczeń na zasadach ogólnych ze względu na niespełnienie wymaganych warunków ustawowych. W konsekwencji, za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. Szczególne okoliczności to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku starającego się o to świadczenie, bowiem nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia szczególnych okoliczności, czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy o emeryturach i rentach z FUS ograniczają, utrudniają, czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Nieuzasadniona przerwa w zatrudnieniu obejmowała u skarżącego okres od 2006 do 2008, od 2008 do 2012 i od 2016 do 2019 r. Skarżący argumentuje, że pierwsze objawy choroby pojawiły się u niego w 2008 r., a następnie jego choroba tylko się pogłębiała. W niniejszej sprawie niesporna jest okoliczność, że na przestrzeni 32 lat życia skarżący udokumentował okres 4 lat, 6 miesięcy i 18 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Przy czym w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych, skarżący udokumentował tylko 2 lata, 8 miesięcy i 18 dni tych okresów. W dziesięcioleciu poprzedzającym dzień złożenia wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych, skarżący udokumentował tylko 2 lata, 8 miesięcy i 6 dni tych okresów składkowych i nieskładkowych. Niesporny jest także fakt, iż całkowita niezdolność do pracy została stwierdzona u skarżącego od [...] listopada 2019 r. (orzeczenie Komisji Lekarskiej ZUS z dnia [...] września 2020 r.). Przed tą datą wobec skarżącego była orzeczona częściowa niezdolność do pracy jedynie w okresie od [...] września 2019 r. do [...] listopada 2019, brak jest więc podstaw do ustalenia, aby niezdolność do pracy istniała wcześniej, w szczególności od 2008 r. Zdaniem Sądu w świetle powyższych ustaleń prawidłowa jest dokonana przez organ ocena, że w sprawie nie zaistniały szczególne okoliczności, które wykluczyły możliwość uzyskania przez skarżącego prawa do renty w trybie zwykłym. Skarżący zarzuca organowi naruszenie obowiązków wynikających z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., polegających na nieprawidłowym przeprowadzeniu postępowania dowodowego i ustaleniu stanu faktycznego sprawy. Odnosząc się do powyższego stwierdzić należy, że postępowanie o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest postępowaniem prowadzonym na wniosek strony. Inicjatywa dowodowa należy więc do wnioskodawcy, jeśli jego zdaniem istnieją dowody potwierdzające okoliczności przez niego wskazywane, a nie wynikają one z dokumentów zgromadzonych z urzędu przez organ. Zatem to osoba wnioskująca powinna wskazać wszelkie dowody i okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem. Obowiązek przewidziany w art. 7 k.p.a. nie zwalnia strony (wnioskodawcy) ze współdziałania z organem w ustaleniu faktów i przedłożenia dowodów na ich potwierdzenie. Sąd nie kwestionuje trudnej sytuacji zdrowotnej skarżącego. Jednakże oceniając legalność zaskarżonej decyzji na dzień jej wydania, stwierdzić trzeba, że skarżący nie spełnia kumulatywnie wszystkich przesłanek niezbędnych do przyznania wnioskowanego świadczenia. Podkreślić trzeba, że świadczenie w drodze wyjątku nie stanowi świadczenia socjalnego, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby, która ubiega się o nie, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą uzasadniać ubieganie się przez stronę o świadczenia z pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej przewidzianej dla osób znajdujących się w niedostatku. Jak wynika z treści złożonej skargi oraz akt sprawy z tej formy pomocy skarżący korzysta, ma bowiem ustalone prawo do świadczeń z pomocy społecznej (zasiłku stałego i pielęgnacyjnego) oraz uzupełniającego świadczenia dla osób niepełnosprawnych. W świetle powyższych ustaleń Sąd stwierdza, iż wydana w postępowaniu administracyjnym decyzja mieści się w ramach uznania administracyjnego, a granice tego uznania nie zostały przez Prezesa ZUS przekroczone, brak jest zatem podstaw do uwzględnienia złożonej w niniejszej sprawie skargi. Mając na uwadze powołane okoliczności, Sąd działając na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.