II SA/Wa 441/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Kołodziej Sędziowie WSA Ewa Pisula – Dąbrowska Janusz Walawski (spr.) Protokolant starszy sekretarz sądowy Aneta Duszyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 lipca 2015 r. sprawy ze skargi K. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku – oddala skargę – Zaskarżoną decyzją z dnia [...] lutego 2015 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Prezes ZUS) utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] grudnia 2014 r. znak [...] , odmawiającą przyznania K.G. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 z późn. zm.) – zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach z FUS. W uzasadnieniu decyzji z dnia [...] grudnia 2014 r. Prezes ZUS wskazał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, a powyższe warunki muszą być spełnione łącznie. Ponadto, Prezes ZUS wyjaśnił, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, zatem badanie spełnienia przesłanki szczególnych okoliczności przeprowadza się najpierw w stosunku do osoby zmarłej, a następnie do wnioskodawcy. Z przedstawionej przez skarżącą dokumentacji wyliczono tylko 13 lat i 12 dni łącznego okresu ubezpieczenia jej ojca, który stał się całkowicie niezdolny do pracy w wieku 53 lat. Nadto w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych (wymaganych do przyznania świadczenia w zwykłym trybie) udokumentowano 3 lata, 1 miesiąc i 3 dni. Nie bez znaczenia dla rozpoznawanej sprawy miał fakt, że w latach 1980-1985, 1989-1991, 1995-1997, 1999-2001, 2001-2004 i 2006-2007 wystąpiły przerwy w opłacaniu składek ubezpieczeniowych, nie wykazano natomiast szczególnych okoliczności uniemożliwiających przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia. Za taką okoliczność nie zostało uznane podejmowanie przez ojca skarżącej zatrudnienia bez opłacania składek. Oceniając zaś sytuację materialną skarżącej Prezes ZUS stwierdził, że wykazany dochód na jednego członka rodziny nie wskazuje by skarżąca nie miała zapewnionych niezbędnych środków utrzymania. We wniosku z dnia 31 grudnia 2014 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy K.G. podniosła, że kontynuuje naukę w technikum i pozostaje, wraz z pełnoletnim, lecz uczącym się bratem oraz jego synem i matką dziecka, na utrzymaniu niepełnosprawnej matki. Podkreśliła również, że jej ojciec nie mógł podjąć stałego zatrudnienia, ponieważ poważnie chorował już od 2004 r. Prezes ZUS zaskarżoną decyzją z dnia [...] lutego 2015 r. utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] grudnia 2014 r. W uzasadnieniu, oprócz argumentów przytoczonych w utrzymanej w mocy decyzji, Prezes ZUS wyjaśnił, że ani stan zdrowia, ani orzeczona w okresie od 12 kwietnia 2009 r. do 2 grudnia 2012 r. częściowa niezdolność do pracy nie uniemożliwiła podjęcia zatrudnienia przez ojca skarżącej, choć mogła ją ograniczać, niemniej jednak ojciec skarżącej kontynuował zatrudnienie w latach 2010-2011. Organ podniósł nadto, że status osoby bezrobotnej, jaki przysługiwał ojcu skarżącej, w świetle orzecznictwa sądów administracyjnych nie jest oceniany jako szczególna okoliczność umożliwiająca uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku. Wyjaśniono również, że uzasadnieniem do przyznania świadczenia w drodze wyjątku nie jest trudna sytuacja materialna i brak środków utrzymania, ponieważ świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. W skardze K.G. podniosła, że zaskarżona decyzja narusza jej podstawowe interesy prawne i życiowe, ponieważ pozbawiono ją możliwości zaspokojenia podstawowych, usprawiedliwionych potrzeb życiowych. Skarżąca zarzuciła Prezesowi ZUS nieprawidłową ocenę sytuacji życiowej jej ojca poprzez nieoszacowanie faktu pozostawania bez pracy przez pryzmat jego stanu zdrowia. Nadto wyjaśniła, że sytuacja materialna jej rodziny po śmieci ojca uległa znacznemu pogorszeniu. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, a wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne dodał, że skarżąca jest osobą pełnoletnią, zdolną do pracy, a w najbliższym czasie ukończy naukę w szkole średniej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2014 r. poz. 1647), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Skarga analizowana pod tym kątem nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (art. 84 ustawy o emeryturach i rentach z FUS), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać świadczenie w drodze wyjątku...", co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji organu nie oznacza, że Prezes ZUS ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę podczas rozpatrywania wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Na organie prowadzącym postępowanie administracyjne, również działającym w ramach uznania administracyjnego, ciąży bowiem obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego. W ocenie Sądu Prezes ZUS zbadał wyczerpująco wszystkie okoliczności faktyczne i dokonał obiektywnej oceny stanu sprawy. Z treści cytowanego już wyżej przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze - przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny; po drugie - niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie - brak możliwości podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku przez ubiegającego się o to świadczenie; po czwarte - brak niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na ogólnych zasadach musi być skutkiem szczególnych okoliczności. Tymczasem z akt rozpatrywanej sprawy nie wynika, by brak spełnienia tej przesłanki przez ojca skarżącej wynikał właśnie ze szczególnych okoliczności. Za szczególną okoliczność nie może być bowiem uznany stan bezrobocia bez wykazanej aktywności zmierzającej do zmiany sytuacji. Odmienna interpretacja prowadziłaby bowiem do przyznawania świadczenia w drodze wyjątku jako swoistej rekompensaty wszystkim osobom, które, niezależnie od przyczyn braku zatrudnienia, nie wypracowały odpowiedniego stażu ubezpieczenia, a więc i osobom unikającym pracy. Również podejmowanie pracy bez opłacania składek na ubezpieczenie społeczne oraz emerytalne i rentowe nie stanowi szczególnej okoliczności, która mogłaby uzasadnić przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Nadto w rozpoznawanej sprawie organ miał podstawę do przyjęcia, iż sama skarżąca nie spełnia przesłanki braku szczególnych okoliczności do uzyskania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Skarżąca jest bowiem osobą pełnoletnią, zdolną do pracy, nadto z zaświadczenia ze szkoły średniej wynika, że powinna ukończyć naukę najpóźniej w sierpniu 2015 r. Trudna sytuacja materialna skarżącej także nie stanowi przesłanki przyznania świadczenia w drodze wyjątku, ponieważ świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, uzależnionym wyłącznie od statusu finansowego strony skarżącej. Nadto ustawa wiąże przyznanie świadczenia w tym trybie z brakiem niezbędnych środków utrzymania a niezbędne środki utrzymania nie są tożsame z niewystarczającymi środkami, na co również zwracają uwagę sądy administracyjne w swoich orzeczeniach. W tym stanie rzeczy, na mocy art. 151 w zw. z art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.), należało orzec jak w sentencji wyroku.