II SA/Wa 450/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Adam Lipiński Sędzia WSA Ewa Kwiecińska (spr.) Sędzia WSA Ewa Pisula-Dąbrowska Protokolant Marek Kozłowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 maja 2006 r. sprawy ze skargi R. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2003 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] października 2002 r. nr [...], 2. zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Decyzją z dnia [...] stycznia 2003 r. [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy - utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] października 2002 r., którą odmówił przyznania R. M. świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji Prezes ZUS odwołał się do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Biorąc pod uwagę treść wspomnianego przepisu organ podniósł, że R. M. nie spełnił jednego z warunków uzasadniających przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, albowiem po jego stronie nie wystąpiły żadne szczególne okoliczności uniemożliwiające uzyskanie uprawnień do świadczenia ustawowego. Prezes ZUS wskazał, iż wnioskodawca udowodnił tylko 16 lat 6 miesięcy i 14 dni okresu ubezpieczenia, a w jego zatrudnieniu występowały kilkakrotnie przerwy. Ponadto, zdaniem Prezesa ZUS, okres ubezpieczenia wnioskodawcy jest nieadekwatny do jego wieku ([...] lat). Prezes ZUS nie uznał za szczególną okoliczność bezczynności zawodowej R. M. spowodowanej powoływaną przez zainteresowanego koniecznością sprawowania opieki nad dziećmi, po śmierci ich matki, a to z uwagi na fakt, że w chwili śmierci matki dzieci dawno ukończyły 4 rok życia. Podniósł także, że trudne warunki materialne R. M. i jego rodziny nie są wystarczającą przesłanką do przyznania wnioskowanego świadczenia. W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego R. M. nie zgodził się z oceną Prezesa ZUS co do braku szczególnych okoliczności, na skutek których nie uzyskał prawa do świadczeń emerytalno-rentowych w zwykłym trybie. Jako szczególną okoliczność skarżący powołał samobójstwo żony w [...] r. oraz trudności w znalezieniu pracy, pomimo rejestracji w Urzędzie Pracy od października 1996 r. do grudnia 1999 r. Skarżący podał także, że jego stan zdrowia uległ pogorszeniu i obecnie nie jest zdolny do podjęcia jakiejkolwiek pracy. Wyrokiem z dnia 22 grudnia 2004 r. sygn. akt II SA/Wa 416/04 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę R. M. W uzasadnieniu podniósł, iż szczególne okoliczności, o jakich mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, to zdarzenia o charakterze obiektywnym, wykluczające możliwość pozostawania w zatrudnieniu nawet przy dołożeniu przez osobę zainteresowaną największego wysiłku. Sąd ocenił, iż okoliczności, na które powołuje się skarżący nie mają charakteru szczególnego, gdyż z uwagi na wiek dzieci, nie można zgodzić się z twierdzeniami skarżącego o konieczności sprawowania osobistej opieki nad nimi. Ponadto Sąd wskazał na niczym nieuzasadnione przerwy w zatrudnieniu skarżącego (od października 1996 r. do końca grudnia 1999 r. oraz od czerwca 2000 r. do lutego 2002 r.), co w konsekwencji spowodowało, że jako osoba [...]-letnia wykazał się stosunkowo krótkim okresem ubezpieczenia - 16 lat 3 miesiące 14 dni. W konkluzji Wojewódzki Sąd Administracyjny podzielił ocenę Prezesa ZUS wyrażoną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, skutkującą odmową uwzględnienia wniosku skarżącego o przyznanie mu świadczenia w drodze wyjątku. Przedmiotowy wyrok stał się przedmiotem skargi kasacyjnej do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w której R. M. zarzucił zaskarżonemu orzeczeniu naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Polegała ona na niewłaściwym przyjęciu przez Sąd, iż przedstawione przez skarżącego okoliczności nie są szczególnymi, które uzasadniałyby przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Skarżący powtórzył argumenty zawarte w skardze z dnia 3 lutego 2003 r. i podniósł, iż samobójcza śmierć matki wywołała u jego dzieci nerwowość i lęki, zaś trudna sytuacja, w jakiej się znalazły wymagała samodzielnej opieki sprawowanej nad nimi przez skarżącego. Ponadto, R. M. zarzucił, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał na długie przerwy w zatrudnieniu skarżącego bez analizy przyczyn, którymi były one spowodowane. Tymczasem skarżący przez cały wskazany okres poszukiwał pracy podnosząc swoje kwalifikacje, nie otrzymując jednakże żadnej oferty pracy. Zwrócił przy tym uwagę na stanowisko wyrażone w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 stycznia 2002 r. sygn. akt II SA 3090/01 wskazujące, iż brak możliwości podjęcia zatrudnienia w sytuacji pobierania przez ubezpieczonego zasiłku dla bezrobotnych oraz zarejestrowania się w charakterze bezrobotnego bez prawa do zasiłku można uznać za szczególną okoliczność, o której mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W ocenie skarżącego śmierć żony i niemożność znalezienia pracy stanowią właśnie taką okoliczność. Wyrokiem z dnia 13 grudnia 2005 r. Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. W uzasadnieniu wskazał, że stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wyrażone w uchylonym wyroku nie znajduje oparcia w treści cytowanego wyżej art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdyż dotyczy - podobnie jak stanowisko wyrażone przez Prezesa ZUS - stażu ubezpieczonego i długości przerw w zatrudnieniu, czyli okoliczności które mają charakter pozaustawowy. NSA zwrócił uwagę, że należy w tym przypadku ustalić istnienie przesłanki zawartej w powołanym przepisie, a mianowicie odnoszącej się do szczególnych okoliczności, które spowodowały, że zainteresowany nie uzyskał prawa do świadczenia na zasadach ogólnych. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego taką przesłanką może być - czego nie wziął pod uwagę WSA w uchylonym wyroku - pozostawanie przez znaczny okres czasu osobą bezrobotną, zarejestrowaną w urzędzie pracy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po ponownym rozpoznaniu sprawy zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego i to z przepisami obowiązującymi w dacie jego wydania. Innymi słowy, sąd administracyjny kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie. Należy w tym miejscy wskazać, iż stosownie do treści art. 190 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Wobec powyższego, przyjąć zatem należy za Naczelnym Sądem Administracyjnym, że w niniejszej sprawie należało rozważyć czy pozostawanie w dłuższym okresie czasu bezrobotnym może stanowić szczególną okoliczność, o której stanowi przepis art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Za szczególną okoliczność usprawiedliwiającą brak zatrudnienia należy uznać zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. W rozstrzyganej sprawie R. M., pomimo podejmowanych prób i wysiłków w celu podniesienia kwalifikacji i uzyskania zatrudnienia, nie mógł przezwyciężyć tego stanu. W konsekwencji należy uznać, że bezrobocie skarżącego oraz brak możliwości podjęcia zatrudnienia, pomimo wielokrotnych prób znalezienia pracy przy jednoczesnym podnoszeniu kwalifikacji zawodowych może stanowić szczególną okoliczność, wskutek której H. M. nie spełnia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do renty na zasadach ogólnych. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych prowadząc postępowanie administracyjne w przedmiocie wniosku o przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych powinien ocenić, kierując się wskazaniami Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, istnienie wspomnianej szczególnej okoliczności, którą może być właśnie pozostawanie bezrobotnym i brak możliwości zatrudnienia, nie zaś opierać rozstrzygnięcia na przesłankach nieokreślonych tym przepisem, czyli stażu ubezpieczenia i długości przerw zatrudnienia. W tym stanie rzeczy, na mocy art. 145 § 1 pkt 1 a i c oraz art. 152 w zw. z art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), należało orzec jak w sentencji wyroku.