II SA/Wa 46/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Olga Żurawska - Matusiak (spr.) Sędziowie WSA Danuta Kania Andrzej Kołodziej Protokolant starszy referent Marcin Borkowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 maja 2014 r. sprawy ze skargi D. R. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. Wnioskiem z [...] maja 2012 r. D. R. (dalej jako skarżący) wystąpił do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie w drodze wyjątku renty rodzinnej po zmarłym ojcu K. R. Decyzją z [...] stycznia 2013 r., na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r., Nr 153, poz. 1227 ze zm.), Prezes ZUS odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia, uznając, że w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia przez K. R. Po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Prezes ZUS, decyzją z [...] czerwca 2013 r., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W jej uzasadnieniu wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ww. ustawy jest możliwe jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: -jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, -nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, -nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, -nie ma niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie. Powołany wyżej przepis może być ponadto zastosowany tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach. W dalszej kolejności organ wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z powyższym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny po osobie zmarłej. Zwrócił uwagę, że w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Przez szczególne okoliczności rozumie się natomiast wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Organ podał, że ze zgromadzonej dokumentacji wynika, że ojciec skarżącego na 45 lat życia miał 14 lat, 8 miesięcy i 20 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W okresach od 16 lipca 1994 r. do 9 września 1996 r., od 26 lutego 1998 r. do 1 kwietnia 2002 r., od 12 sierpnia 2004 r. do 23 marca 2009 r. nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. We wskazanych przerwach nie była wobec ojca skarżącego orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Nadto organ wywiódł, iż nie można traktować jako okoliczność usprawiedliwiającą brak uzyskania uprawnień do świadczenia, wykonywania prac bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego. Fakt ten nie może zatem być uznany za zdarzenie wyjątkowe i niezależne od ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ustawy. Osoby wykonujące prace dorywcze bez rejestracji, nie ponoszą bowiem kosztów ubezpieczenia społecznego, jak również nie uiszczają stosownych podatków. Organ wyjaśnił również, w nawiązaniu do twierdzeń skarżącego zawartych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, iż rezygnacja z zatrudnienia na rzecz opieki nad członkiem rodziny nie usprawiedliwia braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia i nie wystarcza do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Poświęcenie się obowiązkom rodzinnym nie może być uznane za szczególną okoliczność, usprawiedliwiającą bezczynność zawodową i dającą tytuł do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Nie czyni bowiem osoby sprawującej opiekę niezdolną do pracy. Dodatkowo organ podkreślił, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna skarżącego, z tym, że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ustawy nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. W skardze na powyższą decyzję, która wpłynęła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, D. R. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej. Zaskarżonej decyzji zarzucił: 1. niepodjęcie wszelkich niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu sprawy; 2. brak zebrania i w sposób wyczerpujący rozpatrzenia całego materiału dowodowego; 3. brak uznania faktów uznanych za udowodnione; 4. pominięcie istotnych dowodów w sprawie. Zdaniem skarżącego we wnioskach i pismach kierowanych w sprawie do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wykazał szczególne okoliczności, z uwagi na które ojciec nie wypracował świadczenia, oraz wskazał i udokumentował sytuację materialną swoją i rodziny. Podkreślił, że organ nie wziął pod uwagę okoliczności wynikających z pisma Miejskiego Zarządu Budynków Komunalnych w [...] z [...] maja 2013 r., że ojciec w zakładzie tym wykonywał w okresie od 1 czerwca 2001 r. do 31 marca 2011 r. prace społeczno-użyteczne orzeczone przez Sąd Rejonowy w [...]. Zdaniem skarżącego przedmiotowe pismo dokumentuje brakujący okres składkowy i nieskładkowy. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoją dotychczasową argumentację. Dodatkowo organ podniósł, że skarżący jest osobą pełnoletnią, zdolną do pracy i nie ma przeszkód, by tę pracę podejmował. Osoby dorosłe i w pełni zdolne do samodzielnego zapewnienia sobie utrzymania nie mogą otrzymywać świadczenia, kierowanego wyłącznie do osób całkowicie niezdolnych do pracy ze względu na wiek lub stan zdrowia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia. Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej jako P.p.s.a.). Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów Sąd stwierdził, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna – pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia w drodze wyjątku nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu Państwa (art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Nie oznacza to jednak, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Należy jednocześnie podkreślić, że omawiane świadczenie nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Jest to świadczenie, które może być przyznane w razie nieznacznego, w zakresie wymaganego okresu ubezpieczenia, niedopełnienia warunków do uzyskania renty na zasadach ogólnych. Ponadto z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach wynika, iż przede wszystkim konieczne jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Wyjaśnienia również wymaga, że wnioskowana przez skarżącego renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Organ był zatem obowiązany, w pierwszej kolejności zbadać spełnienie ww. przesłanek przez zmarłego ojca wnioskodawcy, a następnie samego wnioskodawcę. Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że zmarły w wieku 45 lat ojciec skarżącego miał 14 lat, 8 miesięcy i 20 dni łącznego okresu ubezpieczenia. K. R. nie nabył prawa do świadczenia ustawowego, albowiem w ostatnim 10-leciu liczonym przed śmiercią, tj. do 13 października 2011 r., nie uzyskał 5-letniego okresu składkowego i nieskładkowego zaliczonego do uprawnień emerytalno-rentowych. Zgodzić się przy tym należy z organem, że analiza przebiegu ubezpieczenia ojca skarżącego prowadzi do wniosku, że niespełnienie warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym. Do zdarzeń takich nie można bowiem zaliczyć świadczenia pracy "na czarno" bez ubezpieczenia, czy też sprawowania opieki nad członkiem rodziny. Również problemy ze znalezieniem legalnej pracy nie mogą zostać uznane za okoliczność szczególną usprawiedliwiającą niewypracowanie wymaganego okresu w celu uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. Sąd zauważa oczywiście, że K. R. zabrakło niewielkiego okresu do wymaganych 5 lat ubezpieczenia w 10-leciu liczonym przed śmiercią. Udowodniony okres składkowy i nieskładkowy w tym dziesięcioleciu wynosi bowiem 4 lata, 9 miesięcy i 27 dni. Okoliczność ta nie była jednak analizowana przez Sąd, albowiem w rozpoznawanej sprawie nie została spełniona także kolejna przesłanka, przewidziana w art. 83 ust. 1 ustawy, co definitywnie wykluczało możliwość uwzględnienia wniosku skarżącego. W tym kontekście jako pozostające bez wpływu na wynik sprawy należy uznać ewentualne uchybienia w zakresie nieuwzględnienia w rozpoznanej sprawie wszystkich okoliczności faktycznych, tj. wykonywania prac społeczno-użytecznych orzeczonych wyrokiem sądowym. Zwrócić jednakże należy uwagę, że prace te wykonywane były bez wynagrodzenia, bez odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne. Powyższe uchybienie pozostaje zatem bez jakiegokolwiek wpływu na wynik sprawy. Skarżący w świetle powyższego przepisu nie może być uznany za osobę, która nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym omawiany przepis łączy z całkowitą niezdolnością do pracy, bądź wiekiem. Oba te elementy skarżącego nie dotyczą. Nie został on bowiem orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS uznany za całkowicie niezdolnego do pracy, a ponadto znajduje się w wieku umożliwiającym zatrudnienie (ma 24 lata). Przez pojęcie wieku, jako przeszkodzie w podjęciu pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, uprawniającym w konsekwencji do świadczenia (tu renty rodzinnej) w drodze wyjątku, należy bowiem rozumieć wiek, w którym osoba ubiegająca się o to świadczenie nie może podjąć zatrudnienia z uwagi na niepełnoletność (wiek poniżej 18 lat życia), a nie ogólną granicę wieku uczących się lub studiujących, w tym uprawniającą do renty rodzinnej na zasadach ustawowych. Okres pobierania nauki powyżej 18 roku życia nie skutkuje w kontekście unormowania tego przepisu uprawnieniami dziecka do świadczenia w drodze wyjątku po ubezpieczonym rodzicu. Kryterium pobierania nauki w tym przepisie bowiem nie występuje, zatem kontynowanie nauki nie jest w rozumieniu tego przepisu okolicznością uniemożliwiającą podjęcie pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym (por. wyrok NSA z 3 czerwca 2005 r., I OSK 1183/04, z 8 listopada 2012 r. I OSK 1906/12, z 23 maja 2013 r., I OSK 42/13, publ. https://cbois.nsa.gov.pl). W świetle powyższych rozważań, z uwagi na to, że nie została spełniona zarówno przesłanka "szczególnych okoliczności" uzasadniających niespełnienie przez zmarłego wymagań dających prawo do emerytury lub renty w trybie zwykłym, jak też przede wszystkim przesłanka niemożności podjęcia przez wnioskodawcę pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, organ nie mógł tym samym uwzględnić wniosku skarżącego o przyznanie świadczenia w tym trybie. Skarżący i jego rodzina (matka i rodzeństwo) znajdują się niewątpliwie w trudnej sytuacji materialnej. Trudna sytuacja materialna nie wystarcza jednak do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, jakim jest świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się przez skarżącego o świadczenie z tytułu pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej przewidzianej dla młodzieży uczącej się. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że zaskarżona decyzja oraz decyzja ją poprzedzająca z [...] stycznia 2013 r. odpowiadają prawu. Mając powyższe na uwadze Sąd, na zasadzie art. 151 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.