II SA/Wa 462/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Grochowska-Jung, Sędzia WSA Adam Lipiński, Asesor WSA Sławomir Antoniuk (spr.), Protokolant Mateusz Rogala, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 maja 2007 r. sprawy ze skargi U. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2007 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] stycznia 2007 r., nr [...] utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] grudnia 2006 r., nr [...] odmawiającą przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku małoletnim dzieciom U. S. Z uzasadnienia powyższej decyzji oraz akt administracyjnych wynika następujący stan sprawy: Wnioskiem z dnia 2 lutego 2006 r. U. S., będąc opiekunem prawnym małoletnich K. T. i D. T., wniosła o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym w wieku 56 lat ojcu dzieci. Wnioskodawczyni podniosła, że zmarły w czerwcu 2005 r. jej były mąż T. T. przepracował 22 lata, jednakże w dziesięcioleciu poprzedzającym datę zgonu nie legitymował się wymaganym pięcioletnim okresem składkowym i nieskładkowym. Od rozwodu w 1995 r. samotnie wychowuje dwoje małoletnich dzieci. Znajduje się w bardzo trudnej sytuacji materialnej, bowiem z uwagi na wiek (53 lata) i dolegliwości chorobowe nie może znaleźć odpowiedniej pracy. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2006 r., wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. Uzasadniając rozstrzygnięcie organ podniósł, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, dlatego też w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlegało łączne spełnienie przesłanek wskazanych w ww. przepisie przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę. Z akt rentowych wynikało, że zmarły w wieku 56 lat ojciec małoletnich dzieci posiadał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 22 lata, 21 miesiący i 18 dni. Jednakże w ciągu ostatnich 10 lat przed datą zgonu, zamiast wymaganych 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych przypada tylko 10 miesięcy i 19 dni. Ponadto od 1 grudnia 1988 r. do 25 lutego 1998 r. oraz od 25 kwietnia 1999 r. do daty zgonu w dniu [...] czerwca 2005 r. nie został udokumentowany żaden okres zatrudnienia poparty opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne. W ocenie organu, nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia i nabyciu świadczenia w trybie zwykłym, ponieważ w wymienionych przerwach w zatrudnieniu T. T. nie miał orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy i nie istniały przeszkody w kontynuowaniu ubezpieczenia. Nie zgadzając się z powyższym rozstrzygnięciem U. S. wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy z jej wniosku z dnia 2 lutego 2006 r. We wniesionym środku odwoławczym w szczególności podkreśliła, że przez 22 lata Zakład Ubezpieczeń Społecznych otrzymywał składki z tytułu zatrudnienia jej męża i z tego powodu należałoby przyznać będącym w niedostatku dzieciom rentę rodzinną w drodze wyjątku. Wskazała, że od rozwodu w 1995 r. nie wiedziała, że jej mąż nie odprowadzał wymaganych składek na ubezpieczenie społeczne. Według jej wiedzy, zmarły ojciec dzieci starał się natomiast o rentę w trybie ustawowym, lecz z powodu trudności w uzyskaniu dokumentacji medycznej utraconej w powodzi w 1997 r., takiego świadczenia nie nabył. Problemy te spowodowały coraz częstsze sięganie przez T. T. po alkohol, który stał się główną przyczyną rozpadu ich związku i w konsekwencji doprowadziły do popełnienia przez jej byłego męża samobójstwa. Decyzją z dnia [...] stycznia 2007 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu decyzji organ podniósł, że po ponownym rozpatrzeniu wniosku strony nie znalazł podstaw do zmiany uprzednio zajętego stanowiska. Organ stwierdził, że w sprawie nie została spełniona jedna z przesłanek z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, tj. nie wykazano bowiem zaistnienia szczególnych okoliczności stojących na przeszkodzie w nabyciu uprawnienia w trybie ustawowym. Organ podniósł, że za szczególną okoliczność usprawiedliwiającą brak wymaganego okresu zatrudnienia należy uznać zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia jego skutków. Wnioskodawczyni nie wykazała natomiast, aby niespełnienie warunków do świadczenia ustawowego spowodowane było okolicznościami, na które ubezpieczony nie miał wpływu. W zatrudnieniu T. T. w okresie od 1 grudnia 1988 r. do 25 lutego 1998 r. wystąpiła ponad 9-letnia przerwa, co między innymi spowodowało brak uprawnień do świadczenia ustawowego. Nie można było uznać za szczególną okoliczność, która uniemożliwiła nabycie prawa do renty faktu, że w okresie od ustania okresu nieskładkowego w kwietniu 1999 r. do zgonu w dniu [...] czerwca 2005 r. tj. przez okres 6 lat i 1 m-ca ojciec dzieci nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, co również spowodowało brak uprawnień do renty ustawowej. We wskazanych powyżej okresach nie była wobec T. T. orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy, a zatem nie istniały przeciwwskazania uniemożliwiające kontynuowanie zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Natomiast podnoszone przez odwołująca się trudne warunki materialne i brak środków utrzymania nie mogą stanowić wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ustawy nie jest bowiem świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2007 r. U. S. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie domagając się jej uchylenia w całości. Zdaniem skarżącej rozstrzygnięcie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest bardzo krzywdzące, gdyż jej zmarły mąż przez 22 lata swego życia odprowadzał składki do ZUS. Środki z tego tytułu zasiliły oprocentowane konto wymienionego Zakładu. Odmowa przyznania świadczenia dzieciom zmarłego ubezpieczonego w sytuacji, gdy ten nie legitymował się w dziesięcioleciu przed śmiercią 5 latami okresów składkowych i nieskładkowych jest bardzo niesprawiedliwa. Zwłaszcza, iż przedmiotowe uprawnienie przysługuje dzieciom zmarłego ubezpieczonego, który przepracował tylko pięć lat, lecz w okresie bezpośrednio przed śmiercią. Skarżąca podniosła m.in., że jej były mąż nie mógł przed śmiercią pracować, z uwagi na schorzenia kręgosłupa nabyte podczas wykonywania przez 10 lat zawodu kierowcy miejskiego autobusu. Do skargi U. S. załączyła m.in. kserokopie dokumentacji medycznej T. T. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Ustosunkowując się do zarzutów skargi organ wskazał, że zmarły T. T. nie był niezdolny do pracy w dacie orzekania o jego uprawnienia do renty w trybie ustawowym. Fakt, że okresowo przebywał za granicą i tam pracował, lekceważąc własne ubezpieczenie, nie ma charakteru okoliczności szczególnej. Tego charakteru nie posiada również nieleczony alkoholizm zmarłego. Sąd powszechny rozpoznając sprawę renty z tytułu niezdolności do pracy nie znalazł podstaw by stwierdzić, że T. T. leczył się przed 1997 r. (strona podnosiła, że dokumentacja medyczna zaginęła w powodzi 1997 r.). Natomiast przerwa w zatrudnieniu zmarłego w latach 1988 - 1998 r. spowodowana była pobytem poza granicami kraju. Sama zaś trudna sytuacja materialna wnioskodawczyni, choć była brana przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych pod uwagę, nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania wnioskowanego świadczenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, iż przedmiotem sprawy sądowoadministracyjnej jest ocena przez Sąd prawidłowości prowadzenia przez organ administracji publicznej postępowania administracyjnego oraz zapadłego w tym postępowaniu rozstrzygnięcia. W niniejszej sprawie skarga podlega oddaleniu jako nieuzasadniona. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostającym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej wysokości odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, a jego przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza pozostawienia Prezesowi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych całkowitej swobody w tym zakresie. Z przepisu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wyłaniają się trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do renty lub emerytury musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, 2) ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym, z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, 3) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Z powołanego przepisu wynika, że prawo do świadczeń w nim przewidzianych przysługuje wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przez wnioskodawcę wymienionych warunków. Wskazać należy, że świadczenie przyznane w art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Jest to świadczenie, które może być przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do uzyskania renty na zasadach ogólnych. Ponadto z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach wynika, iż przede wszystkim konieczne jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Wyjaśnienia również wymaga, że wnioskowana renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Organ był zatem obowiązany w pierwszej kolejności zbadać spełnienie ww. przesłanek przez zmarłego ojca dzieci, a następnie przez same dzieci. Stwierdzić należy, że zmarły w wieku 56 lat ojciec K. i D. T. posiadał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący łącznie 22 lat, 1 miesiąc i 18 dni. W okresach przypadających na aktywność zawodową T. T. występowały znaczne przerwy w ubezpieczeniu, tj. od dnia 1 grudnia 1988 r. do dnia 25 lutego 1998 r. oraz od dnia 25 kwietnia 1999 r. do dnia zgonu - [...] czerwca 2005 r. Z ustaleń Sądu Apelacyjnego we [...] zwartych w uzasadnieniu wyroku z dnia [...] września 2005 r., sygn. akt [...] oraz z opinii biegłych sądowych Sądu Okręgowego Ubezpieczeń Społecznych [...] z dnia [...] lipca 2003 r. wynika, że w okresie od 1988 r. do 1997 r. T. T. przebywał w [...], a do kraju powracał okresowo. Nie udokumentowano wykonywania pracy zarobkowej w tym czasie. Na podejmowanie zatrudnienia przez wymienionego w pozostałych ww. okresach również brak jest jakichkolwiek dowodów. Wprawdzie orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] maja 1999 r. T. T. został uznany za częściowo niezdolnego do pracy okresowo do 30 czerwca 2001 r. i na tej podstawie można "usprawiedliwić" dwuletni okres pozostawania bez pracy zarobkowej, to jednak kolejnym orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] kwietnia 2003 r. został on uznany za całkowicie zdolnego do pracy. W tym stanie rzeczy organ orzekający w sprawie zasadnie stwierdził, iż w powyżej wskazanych okresach, za wyjątkiem wymienionego dwuletniego okresu częściowej niezdolności do pracy, nie istniały przeciwwskazania uniemożliwiające kontynuowanie przez T. T. zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Stan zdrowia byłego męża skarżącej był przedmiotem badań biegłych sądowych, którzy w ww. opinii jednoznacznie stwierdzili zdolność do pracy zgodnie z poziomem posiadanych kwalifikacji. Oceniając całokształt materiału dowodowego sprawy stwierdzić należy, że T. T. do dnia zgonu miał realną możliwość kształtowania przebiegu własnego ubezpieczenia. Zatem nie można odmówić organowi racji, iż przyczyną braku uprawnień do renty na podstawie ustawy nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli wymienionego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Na powyższą ocenę nie mogła mieć wpływu zasygnalizowana przez skarżącą okoliczność znacznego nadużywania alkoholu przez jej byłego męża. W świetle ugruntowanego orzecznictwa sądów administracyjnych choroba alkoholowa nie może być kwalifikowana jako spełniająca przesłankę ustawową "szczególnej okoliczności". Przykładowo NSA w wyroku z dnia 21 stycznia 2003 r., sygn. akt II SA 3404/02 (publik. LEX nr 142371) stwierdził, że uzależnienie alkoholowe nie stanowi niedającej się usunąć przeszkody, która uniemożliwiałaby świadczenie pracy. Nie jest też zdarzeniem skutkującym niezdolnościa do pracy i jako takie nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Dodatkowo należy wskazać, że przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 powołanej ustawy nie jest sama trudna sytuacja materialna. Świadczenie z art. 83 ustawy nie ma charakteru socjalnego i nie może być oderwane od wysokości opłacanych przez ubezpieczonego składek. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia. W tym stanie rzeczy organ prawidłowo ocenił, że w niniejszej sprawie nie zostały kumulatywnie spełnione przesłanki określone w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Reasumując należy stwierdzić, że w przedmiotowej sprawie organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy, prawidłowo go ocenił i wydał zgodne z prawem rozstrzygnięcie oraz dostatecznie wyczerpująco uzasadnił zaskarżoną decyzję. Mając na uwadze powyższe, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.) orzekł, jak w sentencji.