II SA/Wa 470/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kube (spr.), Sędziowie WSA Iwona Dąbrowska, Adam Lipiński, Protokolant sekretarz sądowy Marcin Borkowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 maja 2018 r. sprawy ze skargi B. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] stycznia 2018 r. nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r. poz. 1257, z późn. zm.), po rozpatrzeniu wniosku B. S. o ponowne rozpatrzenie sprawy od decyzji z dnia [...] stycznia 2018 r. nr [...] o odmowie przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym mężu, na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1383, z późn. zm.); zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach z FUS, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że powyższe rozstrzygnięcia zostały wydane wobec uchylenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia [...] maja 2017 r. sygn. akt II SA/Wa 2201/16 zaskarżonej decyzji z dnia [...] listopada 2016 r. i poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] września 2016 r. o odmowie przyznania B. S. świadczenia w drodze wyjątku. Sąd zarzucił organowi mało wnikliwe rozpatrzenie materiału dowodowego wskazując na konieczność zbadania faktycznej zdolności B. S. do pracy poprzez skierowanie jej na badania orzecznicze, wykazania jej dochodów z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej oraz ustalenie, czy fakt, iż mąż – I. S. stał się niezdolny do pracy w trakcie trwania ubezpieczenia nie powinien zostać rozpoznany jako okoliczność szczególna. Zgodnie z art. 83 ust. 1 powołanej wyżej ustawy, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Podał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. W wyniku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego nakazanego przez Sąd, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że skoro wnioskodawczyni nie osiągnęła wieku emerytalnego (obecnie ma 56 lat) oraz nie jest całkowicie niezdolna do pracy, bowiem orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] listopada 2017 r. stwierdzono, że nie jest niezdolna do pracy, to przedmiotowe świadczenie nie może być jej przyznane. Nie spełnia zatem przesłanki niemożności podjęcia zatrudnienia z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy z tytułu stanu zdrowia lub wiek. Ponadto z akt sprawy wynika, że wnioskodawczyni podlega ubezpieczeniom emerytalnym i rentowym z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, co także wyklucza przyznanie przedmiotowego świadczenia. B. S. złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2018 r., uznając ją za krzywdzącą oraz wnosząc o jej uchylenie. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzuciła: a) naruszenie prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, poprzez jego niezastosowanie i błędne uznanie, że nie spełnia przesłanek do uzyskania renty rodzinnej, a także niewłaściwą wykładnię skutkującą odmową przyznania świadczenia, b) błąd w ustaleniach faktycznych polegający na pominięciu okoliczności, że jej mąż pracował zawodowo, opłacał składki i dopiero w wieku 53 lat stał się niezdolny do pracy, tj. w okresie, w którym pozostawał w zatrudnieniu, a zatem, uwzględniając wytyczne zawarte w uzasadnieniu wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia [...] marca 2018 r. sygn. akt II SA/Wa 1380/15, gdyby nie problemy zdrowotne mógłby wypracować okres ubezpieczeniowy pozwalający na uzyskanie świadczenia w trybie zwykłym, zwłaszcza, że w wieku 54 lat udowodnił ponad 23 letni staż pracy. Wskazała na bardzo trudną sytuację ekonomiczną i przedłożyła do akt dokumenty potwierdzające jej wydatki i dochody. Podała, że w dniu [...] listopada 2017 r. stawiła się na komisję lekarską w K. i przedstawiła karty leczenia u lekarza rodzinnego, wypis szpitalny, gdzie trafiła z wysokim nadciśnieniem tętniczym, prześwietlenie kręgosłupa piersiowego – zwyrodnienie poprzednio – bocznych krawędzi kręgów TH 6-TH 12, jak również kartę leczenia z poradni zdrowia psychicznego – depresja. Lekarz orzecznik ZUS, wydając orzeczenie z dnia [...] listopada 2017 r., stwierdził jednak, że dysfunkcje te powodują naruszenie sprawności organizmu w stopniu miernym, a ewentualne zaostrzenia istniejących schorzeń mogą być liczone w ramach czasowej niezdolności do pracy. Ponadto zwróciła uwagę na orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] listopada 2017 r. wydane dla osoby zmarłej – I. S., który wiele lat leczył się dermatologicznie z powodu łuszczycy, przebył radykalną operację ucha prawego i atroskopię barku prawego, a w lipcu 2014 r. rozpoznano u niego nieoperacyjny guz płuca. Podała, że prowadzi działalność gospodarczą podlegającą ubezpieczeniu społecznemu od 1993 r. – kiosk typu RUCH o powierzchni 8 m2. Jej miesięczny dochód to ok. 560 zł, który jest niewystarczający na pokrycie składki emerytalno-rentowej, jak i dalszą egzystencję. Z powodu braku środków finansowych w marcu, czerwcu, lipcu i sierpniu 2016 r. nie opłaciła składek na ubezpieczenie społeczne. Z uwagi na wezwanie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. do uregulowania – w terminie 7 dni – należności wraz z odsetkami, zaciągnęła kredyt. Obecnie żyje na minimalnym poziomie egzystencji otrzymując, co miesiąc drobne kwoty od matki – emerytki oraz pożyczając pieniądze od rodziny (m.in. brata), bowiem jej dzieci nie są w stanie pomóc jej finansowo. Nie posiada również oszczędności, nieruchomości ani też żadnego majątku, za wyjątkiem samochodu z 2000 r. o wartości ok. 3000 zł. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Zaznaczył, że organ przy wydawaniu powyższego rozstrzygnięcia był związany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] listopada 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: W świetle art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2016 r. poz. 1066, z późn. zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do § 2 art. 1 powołanej ustawy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych powyżej kryteriów, należy stwierdzić, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS (Dz. U. z 2017 r. poz. 1383, z późn. zm.), zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie. Z treści przedmiotowego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W rozpatrywanej sprawie B. S. nie spełniła przesłanki braku możliwości podjęcia pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Legitymuje się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] listopada 2017 r., którym stwierdzono, że nie jest całkowicie niezdolna do pracy. Na dzień wydania zaskarżonej decyzji nie osiągnęła również wieku emerytalnego. Przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, jako jedyne przyczyny braku możliwości podjęcia pracy zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym wskazuje całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Przyczyny te dotyczą osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku i obejmują dwie sytuacje. Pierwsza z nich istnieje, gdy na przeszkodzie w podjęciu zatrudnienia stoi niezdolność do pracy w stopniu całkowicie pozbawiającym możliwości jej wykonywania. Drugą zaś przyczyną uniemożliwiającą podjęcie zatrudnienia jest wiek wnioskodawcy. Chodzi przy tym o taki przedział wiekowy, który statuuje zainteresowanego w gronie osób pozostających poza aktywnością zawodową. W polskim systemie prawnym przyjęto, że okres aktywności zawodowej kończy się wraz z nabyciem uprawnień emerytalnych. W przypadku skarżącej jest to wiek 60 lat. Bezsprzecznie w sprawie niniejszej żadna z powyższych sytuacji nie zaistniała. Ponadto wskazać należy, że Sąd nie ma uprawnień do badania orzeczeń lekarzy orzeczników ZUS, jak też możliwości kierowania ubezpieczonych na badania lekarskie. Fundamentalną zasadą przyznawania świadczeń na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest całkowita niezdolność do pracy wnioskodawcy, orzeczona w trybie przewidzianym prawem przez lekarza orzecznika ZUS, a nie stwierdzona przez każdego innego lekarza lub wynikająca z subiektywnego przekonania samego zainteresowanego (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia [...] listopada 2002 r., sygn. akt II SA 2243/02 – LEX nr 14231). Rola sądu administracyjnego sprowadza się jedynie do oceny legalności wydanych w tej sprawie decyzji administracyjnych. To wyłącznie skarżąca może w każdym czasie, w sytuacji pogarszającego się stanu zdrowia, wnosić do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o ponowne przeprowadzenie badań, w celu stwierdzenia całkowitej niezdolności do pracy. Zgodnie z wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia [...] listopada 2016 r., sygn. akt I OSK 2282/16, dostępnym pod adresem: https://cbois.nsa.gov.pl), w postępowaniu dotyczącym świadczenia w drodze wyjątku nie istnieje możliwość weryfikowania orzeczenia lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej ZUS, a organ rozstrzygający sprawę w drodze decyzji administracyjnej związany jest jego treścią. Podkreślić należy, że przy niespełnieniu przesłanki całkowitej niezdolności do pracy niejako drugorzędne znaczenie dla sprawy mają okoliczności związane z przebiegiem ubezpieczenia męża skarżącej, ponieważ nawet ich wykazanie nie daje możliwości przyznania świadczenia w drodze wyjątku osobie zdolnej do pracy. W ocenie Sądu, brak spełnienia przez B. S. przesłanki niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek wyłącza, w myśl wcześniejszych wywodów w przedmiocie kumulatywnego charakteru przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Okoliczność ta przesądza też o treści rozstrzygnięcia, bez konieczności ustosunkowywania się do pozostałych warunków z tego przepisu (braku niezbędnych środków utrzymania oraz szczególnych okoliczności), bowiem nawet w sytuacji, gdyby te przesłanki były spełnione, świadczenie w drodze wyjątku nie mogłoby zostać przyznane. Ponadto należy zwrócić uwagę, że skarżąca obecnie podlega ubezpieczeniom emerytalnym i rentowym z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, co także powoduje, że świadczenie w drodze wyjątku nie może być jej przyznane. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 1369, z pózn. zm.), oddalił skargę.