II SA/Wa 471/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kube Sędziowie WSA Olga Żurawska-Matusiak (spr.) Eugeniusz Wasilewski Protokolant Sekretarz sądowy Sylwia Mikuła po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 lipca 2011 r. sprawy ze skargi J.F. na decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] grudnia 2010 r. nr [...] w przedmiocie udostępnienia dokumentów 1) oddala skargę 2) przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz radcy prawnego J.B. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych oraz kwotę 55,20 zł (pięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) stanowiącą 23% podatku VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu. Wnioskiem z [...] czerwca 2007 r. J.F. (dalej jako skarżący) wystąpił do Instytutu Pamięci Narodowej o udostępnienie do wglądu kopii dokumentów jego dotyczących, na podstawie art. 30 ust. 1 ustawy z 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. z 2007 r. Nr 63, poz. 424 ze zm., dalej jako ustawa o IPN). Po rozpatrzeniu wniosku Dyrektor Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w W. wydał decyzję nr [...] z [...] grudnia 2007 r. o odmowie udostępnienia skarżącemu klatek nr [...] z mikrofilmu o sygnaturze [...]. Decyzja ta została następnie uchylona decyzją Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej nr [...] z [...] lutego 2008 r., a sprawa przekazana do ponownego rozpatrzenia przez Dyrektora Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w W. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Dyrektor Oddziału IPN w W. wydał decyzję nr [...] z [...] listopada 2009 r. odmawiającą udostępnienia skarżącemu klatek nr [...] z materiałów archiwalnych o sygnaturze [...] oraz treści zapisu w kartotece odtworzeniowej Biura [...] MSW na karcie [...]. Od powyższej decyzji skarżący wniósł odwołanie do Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej. [...] kwietnia 2010 r. Prezes Instytutu Pamięci Narodowej wydał postanowienie nr [...], którym zawiesił postępowanie odwoławcze od decyzji Dyrektora Oddziału IPN w W. nr [...] z [...] listopada 2009 r. Następnie, w związku z ustaniem przesłanek uzasadniających zawieszenie postępowania, postanowieniem nr [...] z [...] czerwca 2010 r. Prezes Instytutu Pamięci Narodowej podjął zawieszone postępowanie odwoławcze. Po podjęciu postępowania Prezes Instytutu Pamięci Narodowej decyzją nr [...] z [...] lipca 2010 r. uchylił decyzję nr [...] z [...] listopada 2009 r. i ponownie przekazał sprawę do rozpatrzenia przez organ pierwszej instancji. Następnie decyzją nr [...] z [...] sierpnia 2010 r. Dyrektor Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w W. udostępnił skarżącemu klatki nr [...] z mikrofiszy o sygnaturze [...] w formie kopii. W decyzji tej organ wymienił dokumenty dotyczące skarżącego odnalezione w trakcie kwerendy archiwalnej. Wskazał, że z treści tych dokumentów wynika, iż zawartość klatek nr [...] z mikrofiszy o sygnaturze [...] została wytworzona przez wnioskodawcę lub przy jego udziale w związku z czynnościami wykonywanymi w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji, co spełnia warunki zawarte w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o IPN i skutkuje udostępnieniem ww. dokumentów w formie kopii. Od powyższej decyzji skarżący wniósł odwołanie, w którym wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji. Jako uzasadnienie odwołania wnioskodawca przywołał swoje wcześniejsze wystąpienia kierowane do IPN z [...] marca 2007 r., [...] września 2007 r., [...] listopada 2007 r., [...] grudnia 2007 r., [...] listopada 2009 r. oraz [...] kwietnia 2010 r. Decyzją nr [...] z [...] grudnia 2010 r., na podstawie art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy o IPN, Prezes Instytutu Pamięci Narodowej utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W jej uzasadnieniu wskazał, że dokumentem wymienionym w decyzji z [...] sierpnia 2010 r., stanowiącym klatki nr [...] z mikrofiszy o sygnaturze [...] jest "umowa o korzystaniu z mieszkania" z [...] września 1971 r. Z treści tego dokumentu wynika, że została ona zawarta między funkcjonariuszem Dep. [...]M.G., a "ob. J.F. zam. w W., ul. [...]". Umowę sporządzono na wykonanym pismem maszynowym formularzu "umowy o korzystaniu z mieszkania", w którym ktoś pismem odręcznym wypełnił odpowiednie rubryki. W umowie tej właściciel mieszkania zobowiązał się umożliwić korzystanie z jego mieszkania przez okres pobytu za granicą "wg potrzeb służbowych", a Departament [...] zobowiązał się do opłacania czynszu mieszkalnego, telefonu, gazu i światła. Według treści umowy właściciel mieszkania zobowiązał się do zachowania w ścisłej tajemnicy faktu korzystania z jego mieszkania przez funkcjonariusza Departamentu [...]. Umowa miała być sporządzona tylko w jednym egzemplarzu i przechowywana w Departamencie [...]. Na umowie znajdują się dwa różniące się od siebie nieczytelne podpisy nad rubrykami "funkcjonariusz" i "właściciel mieszkania". Z dokumentów dotyczących lokalu kontaktowego "[...]" wynika, że był on użytkowany przez pracowników organów bezpieczeństwa państwa od października 1971 r. do czerwca 1974 r. Przez ten okres z lokalu korzystało kilku pracowników organów bezpieczeństwa państwa, a odbywały się w nim spotkania z tajnymi współpracownikami i osobami będącymi kontaktami operacyjnymi organów bezpieczeństwa państwa. Oznacza to, że lokal był wykorzystywany do uzyskiwania informacji przez pracowników organów bezpieczeństwa państwa. Odnosząc się do twierdzeń skarżącego, że nie podpisywał żadnej umowy, a jeżeli taka jest, to jest to fałszywka, organ podał, że zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy o IPN zbrodniami komunistycznymi, w rozumieniu ustawy, są m.in. czyny popełnione przez funkcjonariuszy państwa komunistycznego w okresie od [...] września 1939 r. do [...] lipca 1990 r., zawierające znamiona czynów zabronionych określonych w art. 187, 193 lub 194 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 11 lipca 1932 r. – Kodeks karny albo art. 265 § 1, art. 266 § 1, 2 lub 4 lub art. 267 ustawy z 19 kwietnia 1969 r. – Kodeks karny, dokonane przeciwko dokumentom w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy z 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów (Dz. U. Nr 218, poz. 1592 i Nr 249, poz. 1832 oraz z 2007 r. Nr 25, poz. 162) na szkodę osób, których te dokumenty dotyczą. Każdy wnioskodawca podejrzewając, że w przypadku dokumentów dotyczących jego osoby popełniono jedno z przestępstw wymienionych w art. 2 ust. 1 ustawy o IPN może złożyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa. Zgodnie z art. 48 ustawy o IPN prokurator oddziałowej komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu wydaje postanowienie o wszczęciu albo odmowie wszczęcia śledztwa w sprawie o zbrodnię komunistyczną w terminie 3 miesięcy od otrzymania zawiadomienia o przestępstwie. Nadto organ wyjaśnił, że nie prowadzi postępowania pod kątem badania, czy informacje zawarte w dokumentach dotyczących konkretnej osoby odpowiadają rzeczywistemu stanowi rzeczy. Organ nie ma wpływu na treść dokumentów, jak również nie może dokonywać własnej interpretacji informacji, jakimi w wyniku poszukiwań archiwalnych dysponuje. Bada jedynie treść dokumentów znajdujących się w jego zasobach archiwalnych. W ocenie Prezesa IPN treść "umowy o korzystaniu z mieszkania" wskazuje, że skarżący zobowiązał się do udzielenia pomocy pracownikowi MSW – czyli pracownikowi organu bezpieczeństwa państwa polegającej na udostępnieniu swojego mieszkania dla celów służbowych. W ocenie organu odwoławczego "umowa o korzystaniu z mieszkania", stanowiąca klatki nr [...] z mikrofiszy o sygnaturze [...] spełnia przesłanki określone w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o IPN, co uzasadnia jej udostępnienie stronie w formie kopii. W tych okolicznościach Prezes IPN uznał, że rozstrzygnięcie organu I instancji jest prawidłowe i utrzymał je w mocy. W skardze na powyższą decyzję, która wpłynęła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, skarżący wnosił o jej uchylenie i nakazanie okazania mu wszystkich akt na jego temat zebranych przez funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa oraz przedstawienia listy osób, które donosiły na jego temat. Podniósł, że nie udostępniał funkcjonariuszom MSW swojego mieszkania, jak również nie zawierał umowy, o której jest mowa w zaskarżonej decyzji. Podkreślił, że nie był tajnym współpracownikiem Służby Bezpieczeństwa. Nadto skarżący odwołał się do treści decyzji z [...] maja 2007 r. i [...] lutego 2008 r. w części dotyczącej oceny dokumentów odnoszących się do opłat za mieszkanie i za sprzątanie mieszkania. W odpowiedzi na skargę organ, wnosząc o jej oddalenie, podtrzymał swoją dotychczasową argumentację. Odnosząc się do argumentów skarżącego powołujących się na wcześniej wydane rozstrzygnięcia w jego sprawie zauważył, że były one oparte na innych podstawach prawnych i dotyczyły innego zakresu dokumentów. W piśmie z [...] marca 2011 r. i z [...] czerwca 2011 r. skarżący podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko, zwłaszcza odnoszące się do zawarcia umowy o korzystaniu z mieszkania. Pokreślił, iż wbrew twierdzeniom organu, nie okazano mu dokumentów wymienionych w decyzji, a także, iż nie zobowiązywał się do współpracy ze służbami bezpieczeństwa. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Sąd administracyjny bada legalność zaskarżonej decyzji pod kątem jej zgodności z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Dokonując oceny zasadności wniesionej przez J.F. skargi na decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Sąd doszedł do przekonania, że skarga ta nie ma usprawiedliwionych podstaw. W pierwszej kolejności zauważyć należy, iż z dniem 27maja 2010 r. weszła w życie ustawa z 18 marca 2010 r. o zmianie ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu oraz ustawy o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1955-1990 oraz treści tych dokumentów (Dz. U. Nr 79, poz. 522). Ustawą tą znowelizowane zostały m.in. przepisy prawa materialnego oraz przepisy postępowania przed organami w sprawach o udostępnienie do wglądu dokumentów będących w zasobach IPN (zwłaszcza art. 31 ust. 1 i art. 32 ust. 2 ustawy o IPN). Nowelizacją tą wyeliminowano uznane później przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 20 października 2010 r. sygn. akt P 37/09 za niekonstytucyjne, zapisy dotyczące przesłanek odmowy udostępnienia dokumentów określone w art. 31 ust. 1 pkt 2 oraz ujęty w art. 32 ust. 2 zapis o możliwości odstąpienia przez organ od uzasadnienia faktycznego decyzji o odmowie udostępnienia dokumentów. Ustawa o IPN przewiduje szczególne regulacje niektórych kwestii dotyczących postępowania przed sądami administracyjnymi, co oznacza wyłączenie stosowania w tym zakresie przepisów ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej "P.p.s.a.". Jednakże przepisy powołanej ustawy zmieniającej z 18 marca 2010 r., o ile dotknęły norm wyznaczających tryb postępowania przed organami administracji publicznej, o tyle nie zmieniły przepisów dotyczących postępowania przed wojewódzkimi sądami administracyjnymi. Przepisy dotyczące postępowania przed wojewódzkimi sądami administracyjnymi zawierają regulacje, które Trybunał Konstytucyjny w powołanym wyroku z 20 października 2010 r. sygn. akt P 37/09 uznał za sprzeczne z Konstytucją RP. Na powyższe kwestie uwagę zwrócił NSA w wyroku z 29 marca 2011 r. (sygn. akt I OSK 22/11), podkreślając przy tym, że orzeczenie w przedmiocie zgodności przepisu z Konstytucją oznacza przypisanie atrybutu konstytucyjności, bądź niekonstytucyjności nie pewnej jednostce redakcyjnej bez względu na jej treść, ale określonej treści normatywnej zawartej w tym przepisie. Trybunał Konstytucyjny przeprowadza bowiem kontrolę norm, a więc kontrolę ustanowionych przez władze państwa reguł postępowania "zakodowanych" w przepisach prawnych (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 28 maja 2000 r. sygn. akt SK 22/99, opubl. OTK 2000 Nr 4, poz. 107). Jeżeli więc Trybunał Konstytucyjny w powołanym wyroku z 20 października 2010 r. sygn. akt P 37/09 uznał normy prawne zawarte w art. 32 ust. 2 oraz art. 32 ust. 4, 5, 6 i 8 ustawy o IPN w brzmieniu obowiązującym do 26 maja 2010 r. za niezgodne z Konstytucją, to niezależnie od numeracji jednostek redakcyjnych zawierających te normy pozostają one w obowiązującym obecnie przepisie art. 32 ust. 3, 4, 5 i 7 ustawy o IPN nadal niekonstytucyjne. W takiej sytuacji Wojewódzki Sąd Administracyjny, w składzie orzekającym w niniejszej sprawie, postanowił odstąpić od stosowania przepisów szczególnych postępowania zawartych w art. 32 ust. 3, 4 i 5 ustawy o IPN i w postępowaniu tym stosować przepisy Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. W związku z tym rozpoznanie skargi nastąpiło na rozprawie, na której pełnomocnik skarżącego przedstawił swoje stanowisko oraz wnioski (art. 106 § 2 P.p.s.a.), sporządzone zostało uzasadnienie wyroku, które zgodnie z art. 142 § 1 P.p.s.a. zostanie doręczone pełnomocnikowi skarżącego, a także organowi. Na wstępie dalszych rozważań na podkreślenie zasługuje, że ustawą z 18 marca 2010 r., na co Sąd zwrócił uwagę poniżej, zasadniczej zmianie uległa też treść przepisu art. 30 ustawy o IPN, w oparciu o który skarżący wystąpił o udostępnienie do wglądu kopii dokumentów jego dotyczących. Wobec braku przepisów przejściowych organ, rozpoznając wniosek skarżącego obowiązany był zastosować przepisy obowiązujące w dacie wydania decyzji. Zwrócić przy tym należy uwagę, że wprowadzone z dniem 27 maja 2010 r. zmiany w ustawie o IPN przewidują rozwiązania zdecydowanie korzystniejsze dla skarżącego. Nowelizacja wprowadziła bowiem zasadniczą zmianę zasad udostępniania dokumentów, znosząc ograniczenia w udostępnianiu akt osobom, które IPN uznawał za osobowe źródła informacji komunistycznego aparatu bezpieczeństwa. Zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy o IPN każdy ma prawo wystąpić z wnioskiem do Instytutu Pamięci o udostępnienie do wglądu dotyczących go dokumentów będących w zasobach Instytutu Pamięci. Udostępnienie to odbywa się w formie czynności materialno – technicznej. Dokumenty udostępnia się do wglądu w siedzibie oddziału Instytutu Pamięci właściwego ze względu na miejsce zamieszkania wnioskodawcy. Każdy kto uzyskał wgląd w dokumenty ma przy tym prawo – na zasadach i w zakresie określonych w ustawach – do uzyskania kopii tych dokumentów. Akta lub ich kopie udostępniane są bez tzw. anonimizacji. Zainteresowanym są udostępniane pełne dane identyfikujące tożsamość osób, które przekazywały informacje organom bezpieczeństwa państwa do 1989 roku. Formę decyzji administracyjnej ustawodawca przewidział jedynie dla udostępnienia kopii dokumentów dotyczących wnioskodawcy i wytworzonych przez wnioskodawcę lub przy jego udziale w ramach czynności wykonywanych w związku z jego pracą lub służbą w organach bezpieczeństwa państwa albo w związku z czynnościami wykonywanymi w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji (art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o IPN). Zasadnym zdaje się zaakcentowanie, że skarżący pismem z [...] sierpnia 2010 r. został poinformowany o nowelizacji ustawy oraz o rozpoznaniu jego wniosku w trybie art. 30 ust. 1 znowelizowanej ustawy o IPN. W piśmie tym wskazano, że w stosunku do części dokumentów, które spełniają przesłanki z art. 30 ust. 2 pkt 1 ww. ustawy zostanie wydana decyzja, a pozostałe dokumenty zostaną udostępnione w formie kopii, w związku z czym zwrócono się do skarżącego o nawiązanie kontaktu. W przedmiotowej sprawie podstawą wydania zaskarżonej decyzji był właśnie powyższy przepis i tylko w tym zakresie, wyznaczonym przedmiotem sprawy, sąd upoważniony jest do kontroli wydanego przez Prezesa IPN rozstrzygnięcia. Oznacza to, że ocenie sądu nie podlega działanie organu dotyczące udostępnienia skarżącemu innych dokumentów lub ich kopii, czy też formy w jakiej to winno nastąpić, jak również działanie IPN – u jako instytucji powołanej do realizacji zadań określonych w art. 1 ustawy o IPN. Dlatego też Sąd uznał za zbędne odnoszenie się do zarzutów skargi niedotyczących bezpośrednio zaskarżonej decyzji, wskazując przy tym, że w przedmiotowym postępowaniu nie istnieje możliwość uwzględnienia wniosków skarżącego zmierzających do zobowiązania organu do podjęcia określonych działań. Sąd nie jest również uprawniony do oceny, czy skarżący był tajnym współpracownikiem organów bezpieczeństwa. W ocenie Sądu organ wydając zaskarżoną decyzję dokonał prawidłowej klasyfikacji dokumentu w niej wskazanego. Dokumentem tym jest "umowa o korzystaniu z mieszkania" z [...] września 1971 r. Z treści tego dokumentu wynika, że została ona zawarta między funkcjonariuszem Dep. [...] M.G., a "ob. J.F. zam. w W., ul. [...]". Umowę sporządzono na wykonanym pismem maszynowym formularzu "umowy o korzystaniu z mieszkania", w którym ktoś pismem odręcznym wypełnił odpowiednie rubryki. W umowie tej właściciel mieszkania zobowiązał się umożliwić korzystanie z jego mieszkania przez okres pobytu za granicą "wg potrzeb służbowych", a Departament [...] zobowiązał się do opłacania czynszu mieszkalnego, telefonu, gazu i światła. Według treści umowy właściciel mieszkania zobowiązał się do zachowania w ścisłej tajemnicy faktu korzystania z jego mieszkania przez funkcjonariusza Departamentu [...]. Umowa miała być sporządzona tylko w jednym egzemplarzu i przechowywana w Departamencie [...]. Na umowie znajdują się dwa różniące się od siebie nieczytelne podpisy nad rubrykami "funkcjonariusz" i "właściciel mieszkania". Z dokumentów dotyczących lokalu kontaktowego "[...]" wynika, że był on użytkowany przez pracowników organów bezpieczeństwa państwa w pierwszej połowie lat siedemdziesiątych. Przez ten okres z lokalu korzystało kilku pracowników organów bezpieczeństwa państwa, a odbywały się w nim spotkania z tajnymi współpracownikami i osobami będącymi kontaktami operacyjnymi organów bezpieczeństwa państwa. Oznacza to, że lokal był wykorzystywany do uzyskiwania informacji przez pracowników organów bezpieczeństwa państwa. Treść "umowy o korzystaniu z mieszkania" wskazuje, że J.F. zobowiązał się do udzielenia pomocy pracownikowi MSW – czyli pracownikowi organu bezpieczeństwa państwa, polegającej na udostępnieniu swojego mieszkania dla celów służbowych. W ocenie Sądu zasadna jest zatem ocena organu, że "umowa o korzystaniu z mieszkania", stanowiąca klatki nr [...] z mikrofiszy o sygnaturze [...] spełnia przesłanki określone w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o IPN, co uzasadniało jej udostępnienie skarżącemu w formie kopii. Za prawidłowe należy uznać przy tym stanowisko organu, że w postępowaniu zmierzającym do udostępnienia akt, organ nie jest uprawniony do badania autentyczności odnalezionych w wyniku przeprowadzonej kwerendy dokumentów. Jeżeli skarżący kwestionuje autentyczność udostępnionej zaskarżoną decyzją umowy o korzystaniu z mieszkania, to ma możliwość wykorzystania trybu wskazanego w zaskarżonej decyzji, celem wykazania popełnienia na jego szkodę jednego z przestępstw wymienionych w art. 2 ust. 1 ustawy o IPN. Na podkreślenie zasługuje także, że organ w tym postępowaniu nie bada, czy informacje zawarte w dokumentach dotyczących konkretnej osoby odpowiadają rzeczywistemu stanowi rzeczy. Wbrew twierdzeniom skargi w toku postępowania zainicjowanego wnioskiem skarżącego z 2007 r., organ nie zmieniał swojego stanowiska co do oceny przedmiotowej umowy. Przytoczone przez skarżącego w skardze fragmenty decyzji Prezesa IPN z [...] lutego 2008 r. dotyczą oceny innych dokumentów i ich nieprawidłowego zakwalifikowania, jako spełniające przesłanki z art. 31 ust. 1 pkt 2 lit. a ustawy o IPN w wersji przed zmianami. We wskazanej przez skarżącego decyzji organ natomiast jednoznacznie wskazał, że "umowa o korzystaniu z mieszkania" wypełnia przesłanki z art. 31 ust. 1 pkt 2 lit. b ww. ustawy i w świetle obowiązujących wówczas przepisów nie podlegała udostępnieniu do wglądu. Z dokumentu tego wynika – jak podał organ – że J.F. zobowiązał się do świadczenia organowi bezpieczeństwa państwa pomocy w działaniach operacyjnych. Powyższe oznacza, że ocena dokumentu udostępnionego zaskarżoną decyzją była jednolita przez cały czas trwania postępowania. Mając wszystkie powyższe względy na uwadze Sąd na zasadzie art. 151 P.p.s.a. skargę oddalił. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu Sąd orzekł na mocy art. 250 P.p.s.a. oraz § 15 i § 16 w zw. z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).